Tin bão trên mạng hay sai ở ba chỗ: phóng đại cấp độ ("siêu bão", "mạnh nhất lịch sử"), khẳng định chắc chắn đường đi khi bão còn ở rất xa, và đưa giờ đổ bộ chính xác đến từng phút. Bản tin bão chính thức thì nói khác: có cấp gió hiện tại, có vùng dự báo bão có thể đi qua với độ không chắc chắn tăng dần theo thời gian, và được cập nhật nhiều lần mỗi ngày.
Vì vậy, nguyên tắc đọc tin bão là lấy cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia và đài khí tượng khu vực làm gốc, đọc bản tin mới nhất, và quyết định chuẩn bị theo hướng dẫn của chính quyền nơi mình ở. Bài này giải thích vì sao tin bão bị thổi phồng, những chữ cần đọc kỹ trong một bản tin, và cách dùng thông tin đó để chuẩn bị cho gia đình mà không hoảng.
Vì sao tin bão trên mạng hay bị thổi phồng
Bão là chủ đề thu hút người đọc mạnh nhất trong mùa mưa. Một tiêu đề "siêu bão mạnh nhất lịch sử" có nhiều lượt bấm hơn hẳn "bão cấp 12 có khả năng ảnh hưởng vùng biển". Nhiều trang và tài khoản dùng chữ mạnh để kéo lượt xem, dù nội dung bên trong có khi vẫn chép đúng bản tin chính thức.
Nguồn gây nhầm thứ hai là các ảnh dự báo từ mô hình số trị. Trên mạng có nhiều trang cho phép xem kết quả của từng mô hình dự báo thời tiết trên thế giới. Một lần chạy mô hình cho thấy bão mạnh đi thẳng vào một tỉnh cụ thể sau mười ngày, ảnh đó được chụp lại và lan đi như "dự báo chính thức". Thực tế, các mô hình cho kết quả khác nhau và thay đổi sau mỗi lần chạy, nhất là khi bão còn xa. Cơ quan khí tượng tổng hợp nhiều mô hình, cộng với quan trắc thực tế, mới ra bản tin.
Thứ ba là cách dùng chữ không thống nhất. "Siêu bão" là cách gọi phổ biến trên báo chí cho bão rất mạnh, thường từ cấp 16 trở lên theo thang gió Việt Nam. Nhưng trên mạng, chữ này được gắn cho cả những cơn bão chưa hình thành. Thêm vào đó, cấp bão ngoài biển khi mạnh nhất và cấp bão khi vào bờ thường khác nhau, nên tin chỉ nêu con số cao nhất dễ khiến người đọc hình dung sai mức gió ở nơi mình.
Những chữ cần đọc kỹ trong một bản tin bão
Bản tin bão chính thức có cấu trúc khá ổn định. Hiểu đúng các thành phần dưới đây giúp bạn so sánh một bài đăng trên mạng với bản gốc.
| Thành phần | Ý nghĩa | Chỗ tin trên mạng hay sai |
|---|---|---|
| Vị trí tâm bão hiện tại | Toạ độ và khoảng cách tới đất liền tại thời điểm phát tin | Dùng vị trí cũ của bản tin trước |
| Sức gió mạnh nhất vùng gần tâm | Cấp gió và giật, đo ở vùng gần tâm, không phải mọi nơi | Hiểu thành gió ở mọi chỗ trong tỉnh đều mạnh như vậy |
| Hướng và tốc độ di chuyển | Bão đang đi về hướng nào, nhanh bao nhiêu | Suy ra giờ đổ bộ chính xác bằng phép chia đơn giản |
| Dự báo các mốc 24, 48, 72 giờ | Vị trí và cường độ dự kiến, kèm vùng không chắc chắn | Bỏ vùng không chắc chắn, chỉ giữ một đường đi |
| Vùng nguy hiểm, cấp độ rủi ro thiên tai | Vùng biển, vùng đất liền chịu ảnh hưởng và mức rủi ro | Thay bằng lời "cả miền sẽ bị tàn phá" |
| Thời điểm phát tin, bản tin tiếp theo | Mốc giờ của thông tin và lần cập nhật sau | Bị cắt khỏi ảnh chụp, khiến tin cũ trông như mới |
Chỉ cần nhìn mốc giờ phát tin và có hay không vùng không chắc chắn là đã lọc được phần lớn ảnh dự báo sai lan truyền.
Dấu hiệu một tin bão cần nghi ngờ
Khẳng định chắc chắn khi bão còn cách hơn một tuần. Ở khoảng thời gian đó, ngay cả cơ quan khí tượng cũng chỉ nói về khả năng hình thành và xu hướng chung. Tin "chắc chắn đổ bộ tỉnh X ngày Y" khi bão chưa thành hình là tin không có cơ sở.
Ảnh vệ tinh, ảnh xoáy mây không ghi thời gian. Ảnh mây hình xoáy rất ấn tượng nhưng có thể của cơn bão năm trước hoặc ở đại dương khác. Không có mốc thời gian thì không dùng ảnh đó để đánh giá cơn bão đang tới.
Con số không có đơn vị hoặc lẫn thang đo. Thang gió của Việt Nam (cấp Beaufort mở rộng) và cách phân loại bão của một số nước khác dùng con số khác nhau. Tin dịch từ trang nước ngoài có thể ghi "cấp 5" theo thang của họ, người đọc trong nước hiểu nhầm thành cấp 5 theo thang Việt Nam, hoặc ngược lại.
Kèm lời kêu gọi mua tích trữ, mua sản phẩm. Tin bão đi cùng quảng cáo đèn sạc, máy phát, thực phẩm "nên mua ngay kẻo hết" là dấu hiệu nội dung được viết để bán hàng hơn là để thông tin.
Nguồn là "dự báo của Mỹ, Nhật" mà không nói cơ quan nào. Các cơ quan khí tượng nước ngoài có công bố dự báo, nhưng tin trên mạng thường chỉ là ảnh một mô hình tự động. Khi có khác biệt, hãy lấy bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia làm căn cứ cho việc chuẩn bị ở Việt Nam.
Dùng tin bão để chuẩn bị cho gia đình
Mục đích đọc tin bão là quyết định việc cần làm, không phải biết trước từng chi tiết. Trình tự dưới đây dựa trên khoảng thời gian trước khi bão có thể ảnh hưởng.
- Khi mới có tin áp thấp, bão ngoài biển xa: theo dõi bản tin chính thức mỗi ngày một hai lần; xem lại đồ dự phòng trong nhà; không cần mua tích trữ.
- Khi bản tin cho thấy khu vực của bạn nằm trong vùng có thể chịu ảnh hưởng: theo dõi thông báo của tỉnh, xã; kiểm tra mái nhà, cửa, cây lớn quanh nhà; chuẩn bị nước uống, thực phẩm khô, đèn, pin cho vài ngày.
- Khi chính quyền ra hướng dẫn chằng chống, cấm biển, sơ tán: làm theo ngay; người ở nhà yếu, vùng trũng, ven biển, ven sông chuẩn bị đi theo hướng dẫn.
- Trong lúc bão vào: ở trong nhà kiên cố, tránh xa cửa kính; không ra ngoài khi gió lặng đột ngột vì có thể đang ở mắt bão, gió sẽ mạnh trở lại.
- Sau bão: chú ý dây điện đứt, cây đổ, nước lũ sau mưa lớn; đọc thông báo của địa phương trước khi đi lại.
Mỗi bước dựa trên bản tin mới nhất và hướng dẫn tại chỗ, không dựa trên ảnh mô hình hay lời bình luận. Bão có thể đổi hướng, mạnh lên hay yếu đi; việc chuẩn bị sớm, vừa phải giúp bạn không bị động trong cả hai trường hợp.
Hiểu đúng "độ không chắc chắn" của dự báo bão
Nhiều người bực mình khi dự báo bão thay đổi: hôm qua nói vào tỉnh này, hôm nay lại nói lệch sang tỉnh bên. Thực ra đó là cách dự báo vận hành. Bão di chuyển theo các dòng khí quyển quy mô lớn, mà các dòng này thay đổi liên tục; sai số dự báo vị trí tăng dần theo thời gian dự báo. Vì vậy bản tin thường vẽ một vùng hình nón loe rộng dần, thay vì một đường duy nhất.
Một tin trên mạng chỉ vẽ một đường đi sắc nét trông có vẻ chính xác hơn, nhưng thực chất bỏ mất thông tin quan trọng nhất. Nếu nhà bạn nằm trong vùng nón, dù không nằm trên đường giữa, bạn vẫn cần chuẩn bị. Ngược lại, người ở đúng đường giữa của một ảnh mô hình chụp từ mười ngày trước cũng không nên hoảng loạn khi bản tin chính thức chưa nhắc tới khu mình.
Đối với lượng mưa, lũ, sạt lở sau bão, độ không chắc chắn còn lớn hơn, vì phụ thuộc địa hình từng vùng. Đó là lý do các cảnh báo lũ quét, sạt lở thường được phát riêng theo khu vực, và chính quyền xã, phường nắm điểm nguy cơ tại chỗ. Lời khuyên quen thuộc vẫn đúng: tin bản tin mới nhất, tin người có trách nhiệm tại chỗ.
Tin bão trong nhóm gia đình, nhóm khu phố: nên và không nên
Mùa bão là lúc các nhóm nhắn tin gia đình, khu phố hoạt động nhiều nhất. Những thói quen dưới đây giúp thông tin trong nhóm có ích thay vì gây rối.
- Nên chọn một hai người trong nhà theo dõi bản tin chính thức và nhắc lại cho cả nhà, thay vì mỗi người gửi một nguồn khác nhau.
- Nên ghi kèm mốc giờ khi chuyển một bản tin, ví dụ "bản tin lúc 11 giờ trưa nay", để người đọc biết thông tin đã cũ hay mới.
- Nên nói rõ việc cần làm cho từng người: ông bà ở nhà cấp bốn thì sang nhà con, nhà ven sông thì kê đồ lên cao, người đi làm xa thì về sớm.
- Không nên chuyển tiếp ảnh mô hình dự báo nhiều ngày tới kèm lời khẳng định "chắc chắn vào đây".
- Không nên đăng lại clip gió giật, sóng lớn của nơi khác kèm câu "bão đang tàn phá" khi chưa rõ địa điểm.
- Không nên chế giễu người thân lo lắng thái quá; hãy đưa cho họ bản tin chính thức và một việc cụ thể để làm.
Sau mỗi cơn bão, có thể dành vài phút xem lại: tin nào trong nhóm hôm đó sai, đến từ đâu. Lần rút kinh nghiệm nhỏ này giúp cả nhà nhận ra nguồn nào nên bỏ qua trong mùa mưa sau. Và như mọi tình huống thiên tai, việc chằng chống, sơ tán hãy làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương, không theo bình luận trên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Siêu bão là bão cấp mấy?
Trên báo chí Việt Nam, chữ siêu bão thường dùng cho bão có sức gió mạnh nhất từ cấp 16 trở lên theo thang gió dùng trong nước. Tuy vậy, trên mạng chữ này bị dùng rất rộng. Khi đọc, hãy nhìn con số cấp gió cụ thể và nơi gió đạt mức đó, thường là vùng gần tâm bão.
Có nên xem các trang dự báo thời tiết nước ngoài không?
Có thể xem để tham khảo, nhưng cần biết đó thường là kết quả của một mô hình tự động, thay đổi sau mỗi lần chạy. Việc chuẩn bị và sơ tán ở Việt Nam dựa trên bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia và hướng dẫn của chính quyền, nên hãy lấy đó làm căn cứ.
Vì sao bão đã vào bờ mà tin vẫn nói "tâm bão còn ngoài biển"?
Vùng gió mạnh và mưa của bão rộng hàng trăm kilômét, nên đất liền có thể chịu gió mưa từ trước khi tâm bão vào bờ nhiều giờ. Bản tin nói vị trí tâm, còn người dân cảm nhận rìa bão. Vì vậy hãy chuẩn bị theo mốc cảnh báo, không chờ đến giờ tâm bão đổ bộ.
Tin "bão cấp 17 giật trên cấp 17" có nghĩa là gì?
Thang gió dùng trong nước có các cấp đến 17. Cách viết "giật trên cấp 17" dùng khi gió giật vượt mức cao nhất của thang. Đó là mức gió rất nguy hiểm nhưng thường chỉ ở vùng gần tâm bão khi bão còn ở trên biển. Hãy đọc tiếp dự báo cường độ khi bão tới gần bờ.
Có nên chia sẻ ảnh dự báo đường đi bão vào nhóm gia đình không?
Nếu chia sẻ, hãy dùng ảnh hoặc văn bản từ bản tin chính thức mới nhất, còn ghi mốc thời gian phát tin. Tránh ảnh mô hình không rõ nguồn hay ảnh đã cắt mất ngày giờ. Kèm theo một câu cụ thể về việc nên làm sẽ có ích hơn ảnh đường đi.
Bản tin bão được cập nhật bao lâu một lần?
Khi bão ở xa, bản tin thường cập nhật vài lần mỗi ngày; khi bão gần bờ, tần suất dày hơn. Mỗi bản tin ghi thời điểm phát và thời điểm phát bản tin tiếp theo. Một ảnh chụp bản tin đã qua vài giờ có thể không còn đúng với vị trí và cường độ hiện tại.