Khi bị người khác tung tin sai làm ảnh hưởng xấu tới danh dự, nhân phẩm, uy tín, bạn có quyền yêu cầu người đưa tin gỡ bỏ, cải chính, xin lỗi công khai và bồi thường thiệt hại. Bộ luật Dân sự năm 2015 coi danh dự, nhân phẩm, uy tín là quyền nhân thân được pháp luật bảo vệ, kể cả trong trường hợp không xác định được người tung tin. Doanh nghiệp, cửa hàng là pháp nhân cũng được bảo vệ uy tín theo cùng nguyên tắc.
Những quyền này tồn tại độc lập với việc người tung tin có bị xử phạt hành chính hay bị xử lý hình sự hay không. Bài này tập trung vào nội dung quyền: bạn được yêu cầu những gì, có thể đòi bồi thường những khoản nào, cần chứng minh gì. Các bước hành động trong những ngày đầu, cách báo cáo nền tảng và gửi phản ánh tới cơ quan chức năng có trong danh mục báo cáo, cải chính và xử lý tin sai của trang.
Danh dự, nhân phẩm, uy tín được pháp luật bảo vệ ra sao
Trong Bộ luật Dân sự, danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân là bất khả xâm phạm và được pháp luật bảo vệ. Đây là nhóm quyền nhân thân, gắn liền với mỗi người và không thể chuyển giao. Người có quyền bị xâm phạm có thể tự mình yêu cầu người vi phạm chấm dứt hành vi, hoặc yêu cầu toà án buộc người đó thực hiện.
Điểm quan trọng là pháp luật bảo vệ cả khi thông tin chỉ "làm ảnh hưởng xấu" tới danh dự, uy tín, không đòi hỏi phải gây thiệt hại vật chất cụ thể mới có quyền yêu cầu gỡ bỏ, cải chính. Thông tin được đăng trên phương tiện thông tin đại chúng, trên mạng xã hội hay trong nhóm nhắn tin đều thuộc phạm vi này. Với người đã chết, vợ, chồng, con thành niên, cha mẹ hoặc người thân thích có quyền yêu cầu bảo vệ danh dự cho họ.
Một quy định nhiều người chưa biết: khi không xác định được người đưa tin sai, bạn vẫn có quyền yêu cầu toà án tuyên bố thông tin đó là không đúng. Điều này có ích với tin sai lan truyền từ tài khoản ẩn danh, nơi bạn không biết phải gửi yêu cầu cho ai. Một bản án tuyên bố thông tin không đúng có thể dùng để đề nghị nền tảng gỡ bỏ và để trình bày với đối tác, khách hàng.
Các quyền bạn có thể yêu cầu và khi nào phù hợp
Không phải trường hợp nào cũng cần đi tới toà án. Tuỳ mức độ ảnh hưởng và thái độ của người tung tin, bạn có thể lựa chọn yêu cầu phù hợp. Bảng sau sắp xếp từ biện pháp nhẹ tới biện pháp đòi hỏi nhiều công sức hơn.
| Yêu cầu | Nội dung | Phù hợp khi | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Gỡ bỏ thông tin | Người đăng xoá bài, bình luận, video sai | Gần như mọi trường hợp | Nên yêu cầu bằng văn bản hoặc tin nhắn có lưu lại |
| Cải chính | Người đăng công bố thông tin đúng ở nơi đã đăng tin sai | Tin đã lan rộng, nhiều người đã đọc | Nêu rõ nội dung cải chính bạn mong muốn |
| Xin lỗi công khai | Người đăng xin lỗi bạn trước những người đã tiếp cận tin | Tin có tính xúc phạm, gây tổn thương | Có thể thoả thuận hình thức, thời gian hiển thị |
| Bồi thường thiệt hại | Chi trả chi phí, thu nhập bị mất, tổn thất tinh thần | Có thiệt hại thực tế chứng minh được | Thoả thuận được thì không cần ra toà |
| Tuyên bố thông tin không đúng | Toà án tuyên bố tin sai là không đúng sự thật | Không xác định được người đưa tin | Thủ tục giải quyết việc dân sự |
| Khởi kiện vụ án dân sự | Toà buộc người vi phạm thực hiện các nghĩa vụ trên | Thương lượng không thành | Có thời hiệu, cần chứng cứ đầy đủ |
Trong thực tế, nhiều vụ việc được giải quyết bằng thương lượng: người tung tin gỡ bài, đăng lời xin lỗi, đôi khi kèm một khoản bồi thường. Một văn bản yêu cầu rõ ràng, có lập luận pháp lý, đôi khi do luật sư soạn, thường đủ để người vi phạm hợp tác mà không cần ra toà.
Những khoản thiệt hại có thể yêu cầu bồi thường
Chi phí hợp lý để hạn chế, khắc phục thiệt hại. Chi phí thuê luật sư soạn văn bản, chi phí lập vi bằng ghi nhận bài đăng, chi phí đăng thông báo cải chính, chi phí đi lại làm việc với cơ quan chức năng. Hãy giữ hoá đơn, chứng từ cho từng khoản.
Thu nhập thực tế bị mất hoặc bị giảm sút. Nếu tin sai khiến bạn mất việc, mất hợp đồng, khách hàng huỷ đơn, cửa hàng doanh thu sụt giảm rõ rệt, khoản thu nhập bị mất có thể được yêu cầu bồi thường. Khó nhất là chứng minh mối liên hệ: doanh thu giảm vì tin sai chứ không phải vì lý do khác.
Tổn thất về tinh thần. Bộ luật Dân sự cho phép yêu cầu bồi thường khoản tiền bù đắp tổn thất tinh thần khi danh dự, nhân phẩm, uy tín bị xâm phạm. Mức bồi thường do các bên thoả thuận; nếu không thoả thuận được thì toà án quyết định trong giới hạn luật định, tính theo mức lương cơ sở. Hãy tra mức trần hiện hành vì lương cơ sở thay đổi theo thời gian.
Với pháp nhân, chủ yếu là thiệt hại về uy tín và kinh doanh. Doanh nghiệp, cửa hàng bị tin sai có thể yêu cầu bồi thường chi phí khắc phục và lợi ích kinh doanh bị mất. Khoản tổn thất tinh thần theo nghĩa của cá nhân không áp dụng y hệt cho pháp nhân; cách tính cụ thể cần hỏi luật sư.
Chuẩn bị chứng cứ để bảo vệ quyền của mình
Dù chọn thương lượng hay khởi kiện, chứng cứ là nền tảng. Tin trên mạng có thể bị xoá bất cứ lúc nào, nên việc lưu giữ cần làm ngay khi phát hiện.
- Chụp màn hình toàn bộ bài đăng, thấy rõ tên tài khoản, thời gian đăng, nội dung, số lượt tương tác, và đường dẫn bài viết nếu có thể.
- Lưu cả phần bình luận và lượt chia sẻ, nhất là những bình luận cho thấy người khác đã tin và đánh giá xấu về bạn.
- Ghi lại đường dẫn của bài đăng và trang cá nhân người đăng, lưu vào một tệp riêng kèm ngày giờ bạn truy cập.
- Cân nhắc lập vi bằng do thừa phát lại ghi nhận khi vụ việc nghiêm trọng, có khả năng ra toà; vi bằng có giá trị chứng cứ cao hơn ảnh chụp tự làm.
- Thu thập chứng cứ về thiệt hại: tin nhắn khách hàng huỷ đơn, thông báo chấm dứt hợp đồng, sổ sách doanh thu trước và sau sự việc.
- Chuẩn bị chứng cứ cho thấy thông tin là sai: giấy tờ, xác nhận của cơ quan, người làm chứng.
Đừng tự ý dùng biện pháp vượt quá quyền của mình, như đăng thông tin cá nhân của người tung tin, kêu gọi người khác tấn công họ. Những hành động này có thể khiến bạn từ người bị hại trở thành người vi phạm.
Khi tin sai về bạn nằm trên báo, trang tin hay nhiều nền tảng cùng lúc
Nếu tin sai do một cơ quan báo chí đăng, ngoài quyền theo Bộ luật Dân sự, bạn còn có quyền theo Luật Báo chí: yêu cầu cơ quan báo chí cải chính, xin lỗi và đăng ý kiến phản hồi của bạn. Cơ quan báo chí có nghĩa vụ xem xét và cải chính khi thông tin đăng tải sai sự thật, xuyên tạc, xúc phạm. Hãy gửi văn bản tới toà soạn, nêu rõ bài nào, đoạn nào sai, căn cứ cho thấy sai, và nội dung bạn đề nghị cải chính.
Khi tin sai đã bị chép sang nhiều trang, nhiều nền tảng, hãy ưu tiên nguồn gốc và những nơi có lượng người đọc lớn nhất. Một văn bản cải chính chính thức của nguồn gốc, hoặc một bản án tuyên bố thông tin không đúng, là căn cứ mạnh để đề nghị các nền tảng gỡ bỏ những bản sao. Các nền tảng mạng xã hội hoạt động tại Việt Nam có cơ chế tiếp nhận yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm; việc gửi kèm chứng cứ rõ ràng giúp yêu cầu được xử lý nhanh hơn.
Đừng quên những nơi tin sai lan âm thầm như nhóm nhắn tin của khu phố, của ngành nghề. Ở đó, cách hiệu quả thường là nhờ người có uy tín trong nhóm, hoặc quản trị nhóm, đăng lại thông tin đúng kèm văn bản cải chính, thay vì chính bạn vào tranh cãi với từng người.
Thời hiệu và những lưu ý khi đi tới toà án
Yêu cầu bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có thời hiệu khởi kiện, tính từ khi bạn biết hoặc phải biết quyền lợi của mình bị xâm phạm. Riêng yêu cầu bảo vệ quyền nhân thân không gắn với tài sản thì pháp luật có quy định riêng về việc không áp dụng thời hiệu. Vì cách tính phức tạp, đừng chờ quá lâu; khi thấy tin sai gây thiệt hại thật, hãy tìm hiểu sớm.
Khởi kiện tốn thời gian, công sức và có thể làm tin sai được nhắc lại nhiều lần trước công chúng. Nhiều người chọn dừng ở việc yêu cầu gỡ bỏ, cải chính khi đạt được mục đích bảo vệ danh dự. Ngược lại, với tin sai có tổ chức, gây thiệt hại lớn, đi tới cùng giúp bảo vệ quyền lợi và tạo tiền lệ răn đe.
Cũng cần lường trước rằng người bị kiện có thể chứng minh thông tin họ đưa ra là đúng, hoặc chỉ là ý kiến, đánh giá chứ không phải khẳng định sự việc. Một lời chê bai thẳng thắn về chất lượng dịch vụ của bạn, dù khó nghe, không phải lúc nào cũng là xâm phạm danh dự. Đánh giá khách quan điểm mạnh, điểm yếu của vụ việc cùng luật sư trước khi khởi kiện là bước nên làm.
Câu hỏi thường gặp
Người tung tin sai chỉ là một tài khoản ẩn danh thì làm sao yêu cầu bồi thường?
Bạn có thể báo cáo với nền tảng, trình báo cơ quan công an để xác định người dùng tài khoản nếu vụ việc nghiêm trọng. Song song, Bộ luật Dân sự cho phép bạn yêu cầu toà án tuyên bố thông tin là không đúng ngay cả khi chưa xác định được người đưa tin. Yêu cầu bồi thường chỉ thực hiện được khi biết người phải bồi thường.
Người tung tin đã gỡ bài và xin lỗi thì còn đòi bồi thường được không?
Vẫn có thể nếu bạn có thiệt hại thực tế chứng minh được, như mất hợp đồng hay chi phí khắc phục. Gỡ bài, xin lỗi là các biện pháp khôi phục danh dự, còn bồi thường bù đắp thiệt hại đã xảy ra. Tuy vậy, thái độ hợp tác của họ thường là cơ hội tốt để thương lượng một giải pháp trọn gói.
Những người chia sẻ lại tin sai về mình có phải bồi thường không?
Về nguyên lý, người góp phần phát tán thông tin xâm phạm danh dự của bạn cũng có thể phải chịu trách nhiệm, nhất là khi họ thêm lời khẳng định hoặc xúc phạm. Trong thực tế, việc theo đuổi từng người chia sẻ rất khó, nên người ta thường tập trung vào người tạo tin và những người phát tán đáng kể nhất.
Tổn thất tinh thần được bồi thường tối đa bao nhiêu?
Bộ luật Dân sự quy định mức bồi thường tổn thất tinh thần do các bên thoả thuận, nếu không thoả thuận được thì có mức tối đa tính theo số lần mức lương cơ sở. Vì mức lương cơ sở được điều chỉnh định kỳ, bài không nêu con số; hãy tra mức lương cơ sở hiện hành và quy định của bộ luật.
Bị tung tin sai trong nhóm kín của công ty thì có được bảo vệ không?
Có. Nhóm kín nhiều người vẫn là nơi thông tin được phát tán, và thiệt hại về uy tín trong môi trường làm việc có thể rất rõ. Hãy lưu bằng chứng trước khi tin bị xoá. Ngoài quyền dân sự, bạn có thể đề nghị người sử dụng lao động xử lý theo nội quy nếu người tung tin là đồng nghiệp.
Có nên đăng bài phản bác công khai trước khi yêu cầu người tung tin gỡ bỏ không?
Một lời giải thích bình tĩnh, có chứng cứ, giúp người quen hiểu đúng là điều nên làm. Tránh lời lẽ công kích, không đăng thông tin cá nhân của người tung tin, vì có thể khiến bạn vi phạm. Với vụ việc nghiêm trọng, hỏi ý kiến luật sư trước khi phản hồi công khai sẽ an toàn hơn.