Khi đọc tin "xả lũ khẩn cấp" hay "đập sắp vỡ" lúc nửa đêm, việc đầu tiên là phân biệt hai chuyện rất khác nhau: hồ chứa xả nước điều tiết theo quy trình, và đập bị sự cố. Xả lũ là việc thường gặp trong mùa mưa, có thông báo trước cho chính quyền và người dân vùng hạ du. Còn tin vỡ đập, nếu là thật, sẽ đi kèm lệnh sơ tán phát qua loa, còi, lực lượng tại chỗ và chính quyền xã, phường, không chỉ nằm trong một bài đăng chuyển tiếp.
Vì vậy, cách kiểm nhanh nhất không phải là đọc thêm bài trên mạng, mà là hỏi thẳng kênh địa phương: thông báo của xã, phường, trưởng thôn, tổ dân phố, loa phát thanh, tin nhắn cảnh báo của nhà mạng. Trong lúc chờ, bạn vẫn nên làm những việc chuẩn bị ít tốn kém để sẵn sàng đi khi có lệnh thật. Bài dưới đây giải thích cơ chế xả lũ, các dạng tin đồn vỡ đập hay gặp và một trình tự xử lý trong mười lăm phút đầu.
Xả lũ và vỡ đập khác nhau thế nào
Các hồ chứa thuỷ điện và thuỷ lợi được thiết kế để giữ nước đến một mực nhất định. Khi mưa lớn kéo dài, nước về hồ nhiều hơn mức hồ chứa an toàn, đơn vị vận hành phải mở cửa xả để hạ mực nước, bảo vệ thân đập. Việc này gọi là xả lũ hay xả điều tiết, thực hiện theo quy trình vận hành đã được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt, nhiều lưu vực còn có quy trình vận hành liên hồ chứa để các hồ không cùng xả dồn một lúc.
Xả lũ làm mực nước sông phía dưới dâng lên, có khi rất nhanh, nên vẫn nguy hiểm cho người ở bãi bồi, ven sông, người đi qua ngầm tràn hay đang đánh bắt dưới sông. Đó là lý do quy trình yêu cầu thông báo trước cho chính quyền và người dân vùng hạ du, kèm lưu lượng dự kiến và thời điểm bắt đầu. Nói cách khác, xả lũ là tình huống có kế hoạch, có người chịu trách nhiệm thông báo.
Vỡ đập là sự cố công trình: thân đập, vai đập hoặc tràn xả bị hư hỏng, nước thoát ra ngoài kiểm soát. Đây là tình huống hiếm, và khi có nguy cơ, chính quyền sẽ ban hành lệnh sơ tán khẩn cấp cho các vùng bị ảnh hưởng. Tin đồn thường trộn hai khái niệm này: một thông báo xả lũ bình thường bị kể lại thành "đập đang vỡ", hoặc tiếng còi báo xả bị hiểu nhầm là còi báo sự cố.
Dấu hiệu của một tin đồn vỡ đập
Không nêu tên hồ, tên đập cụ thể. Tin thật luôn gắn với một công trình có tên, một lưu vực sông, một khoảng thời gian. Bài đăng chỉ viết "đập thượng nguồn sắp vỡ, bà con chạy ngay" mà không nói đập nào, ở đâu, ai phát hiện, là dấu hiệu rất đáng ngờ.
Nguồn là "người quen làm ở thuỷ điện", "nghe công an nói". Nguồn kể lại qua nhiều tầng mà không ai chịu trách nhiệm. Người làm việc ở công trình thật sự nếu biết có sự cố sẽ báo theo kênh nội bộ và chính quyền, không phải nhắn vào một nhóm chat rồi dặn giữ bí mật người kể như mẫu tin hay gặp.
Ảnh, clip nước cuồn cuộn không rõ nơi chốn. Nhiều đoạn clip nước tràn qua đập là của năm cũ hoặc của nước khác, được đăng lại mỗi mùa mưa. Cảnh quan, dáng núi, kiểu nhà hai bên bờ thường không khớp với địa phương được nhắc đến.
Kêu gọi chia sẻ thật nhanh, thật rộng. "Chia sẻ ngay để cứu người", "ai có người thân ở vùng này báo gấp" là câu thúc ép cảm xúc. Tin cảnh báo thật đến từ kênh chính thức thì người dân được thông báo trực tiếp, không trông vào việc chia sẻ dây chuyền.
Thời gian mơ hồ hoặc đã qua. Tin ghi "tối nay", "trong vài giờ tới" nhưng không có ngày đăng rõ ràng, hoặc ngày đăng là của mùa mưa năm trước. Một tin cũ được chuyển tiếp lại vẫn mang chữ "tối nay" như thể vừa viết.
Mười lăm phút đầu: làm gì khi đọc tin xả lũ, vỡ đập
Trình tự dưới đây đặt an toàn lên trước việc xác minh. Bạn không cần biết chắc tin thật hay giả mới bắt đầu chuẩn bị, nhưng cũng không nên rời nhà giữa đêm mưa khi chưa có hướng dẫn.
- Xác định nhà mình có ở vùng hạ du hay ven sông không. Nếu nhà ở xa sông, trên cao, tin đó gần như không đòi hỏi bạn làm gì ngay; hãy tiếp tục kiểm tin mà không hoảng.
- Hỏi kênh gần nhất. Gọi hoặc nhắn trưởng thôn, tổ trưởng dân phố, cán bộ xã, phường; nghe loa phát thanh; xem tin nhắn cảnh báo của nhà mạng; xem trang thông tin chính thức của xã, tỉnh.
- Tìm tên công trình được nhắc tới. Nếu tin có tên hồ, tìm xem đơn vị vận hành hoặc chính quyền tỉnh có thông báo xả lũ mới không, lưu lượng bao nhiêu, từ giờ nào.
- Chuẩn bị nhẹ trong lúc chờ. Sạc điện thoại và pin dự phòng, gom giấy tờ quan trọng vào túi chống nước, kê đồ đạc lên cao, xem lại đường đi đến điểm cao gần nhất.
- Chỉ di chuyển khi có hướng dẫn hoặc khi nước thực sự dâng nhanh trước mắt. Nếu nước lên nhanh bất thường ở chính nơi bạn đứng, đó là bằng chứng tốt hơn mọi bài đăng: hãy lên cao ngay, không chờ thông báo.
Điều cần tránh nhất là hai thái cực: bỏ chạy giữa đêm trên đường ngập vì một tin không có nguồn, hoặc phớt lờ lệnh sơ tán thật vì "mấy lần trước toàn tin đồn". Cả hai đều từng gây tai nạn trong mùa lũ.
Kênh thông báo thật ở vùng hạ du và cách nhận ra
Ở nhiều địa phương có hồ chứa lớn, thông báo xả lũ và cảnh báo khẩn được truyền qua nhiều lớp cùng lúc. Biết trước các lớp này giúp bạn so sánh nhanh khi gặp tin trên mạng.
| Kênh | Thường truyền gì | Cách nhận ra là thật |
|---|---|---|
| Loa phát thanh xã, phường; còi báo động ven sông | Thông báo xả lũ, cảnh báo nước lên, lệnh sơ tán | Nghe trực tiếp tại khu mình ở; nhiều nhà xung quanh cùng nghe |
| Trưởng thôn, tổ trưởng dân phố, cán bộ xã | Hướng dẫn cụ thể từng khu, điểm tập trung | Người có trách nhiệm quen mặt, nói rõ khu nào đi, đi đâu |
| Tin nhắn cảnh báo của nhà mạng | Cảnh báo thiên tai theo yêu cầu cơ quan chức năng | Đến cùng lúc với nhiều máy trong vùng, không kèm đường dẫn lạ, không đòi thông tin cá nhân |
| Trang thông tin của tỉnh, xã; trang của đơn vị vận hành hồ | Văn bản thông báo xả lũ, lưu lượng, thời điểm | Tên miền chính thức, có ngày giờ ban hành, có đơn vị ký |
| Báo chí có toà soạn | Tường thuật, trích thông báo của cơ quan | Ghi rõ nguồn là cơ quan nào; nội dung khớp với kênh địa phương |
Nếu tin trên mạng nói một đằng mà loa phường, trưởng thôn nói một nẻo, hãy theo người có trách nhiệm tại chỗ. Nếu chưa ai thông báo gì, nhiều khả năng tin đó chưa được xác nhận, nhưng hãy giữ máy và tiếp tục theo dõi.
Vì sao tin đồn vỡ đập lan nhanh và gây hại thật
Nỗi sợ nước là nỗi sợ có cơ sở: nhiều vùng đã chứng kiến lũ lên nhanh, cuốn trôi tài sản. Khi trời mưa liên tục, mất điện, mọi người ở trong nhà với chiếc điện thoại, một tin nhắn "đập sắp vỡ" chạm đúng vào nỗi lo sẵn có. Người nhận chuyển tiếp với ý tốt, mong người thân kịp chạy, và tin lan theo từng nhóm gia đình, nhóm thôn xóm trong vài chục phút.
Tác hại không chỉ là hoang mang. Người dân đổ ra đường trong đêm, xe cộ chen nhau qua đoạn ngập, người già và trẻ nhỏ bị đưa đi giữa trời mưa lạnh. Lực lượng chức năng phải chia người đi trấn an, trong khi đáng lẽ họ cần tập trung vào nơi thực sự nguy hiểm. Lần sau khi có cảnh báo thật, một số người lại chần chừ vì đã quen với tin đồn.
Vì vậy, đóng góp lớn nhất của mỗi người là không chuyển tiếp tin chưa có nguồn, và khi muốn báo người thân, hãy báo việc nên làm: "ở vùng ven sông thì nghe loa xã, chuẩn bị đồ sẵn", thay vì dán lại nguyên văn lời đồn. Thông tin chính thức được người thân nhắc lại có sức nặng hơn bất kỳ bài đăng nào.
Với người quản trị nhóm Zalo của thôn, của khu phố, mùa mưa là lúc nên chủ động hơn thường ngày. Một quy ước ngắn như "chỉ đăng thông báo có nguồn, có giờ ban hành; tin chưa rõ thì hỏi trưởng thôn trước" giúp nhóm không biến thành nơi khuếch đại tin đồn. Khi có tin vỡ đập không nguồn xuất hiện, quản trị viên có thể ghim một tin nhắn ngắn: đang kiểm với xã, mọi người chuẩn bị đồ sẵn, chưa có lệnh sơ tán. Câu đó vừa giữ được bình tĩnh, vừa không gạt bỏ nỗi lo chính đáng của mọi người.
Nên và không nên trong đêm có tin xả lũ
Những việc nhỏ dưới đây giúp gia đình bạn an toàn hơn và không vô tình làm tin đồn lan rộng.
- Nên thống nhất trước trong nhà: ai theo dõi thông báo, khi có lệnh thì tập trung ở đâu, ai lo người già và trẻ nhỏ.
- Nên lưu sẵn cách liên lạc với trưởng thôn, tổ trưởng dân phố từ đầu mùa mưa.
- Nên chia sẻ lại thông báo chính thức kèm thời gian ban hành khi người thân ở vùng hạ du hỏi.
- Không nên lội qua đường ngập, ngầm tràn để đi xem nước hoặc quay clip.
- Không nên chuyển tiếp ảnh, clip nước tràn không rõ nguồn kèm lời "đập vỡ rồi".
- Không nên gọi liên tục cho cán bộ đang trực chỉ để hỏi tin đồn; hãy nghe loa và đọc thông báo trước, khi cần mới gọi.
Sau đêm mưa, nếu tin đồn đã được xác nhận là sai, hãy nhắn lại cho những nhóm mình đã chuyển tiếp. Việc đính chính nhẹ nhàng giúp lần sau người thân tin bạn hơn khi bạn báo một cảnh báo thật. Cuối cùng, mọi quyết định đi hay ở hãy làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Nghe tiếng còi hú từ phía thuỷ điện có phải đập sắp vỡ không?
Không hẳn. Nhiều công trình dùng còi để báo trước khi mở cửa xả, giúp người ở ven sông lên bờ. Còi báo xả là tín hiệu nước sông sắp lên, cần tránh xa lòng sông, không phải dấu hiệu đập hư hỏng. Hãy nghe loa xã, phường hoặc hỏi trưởng thôn để biết cụ thể.
Xả lũ có làm ngập nhà không?
Có thể, nếu nhà ở vùng trũng ven sông và lưu lượng xả lớn cộng với mưa tại chỗ. Thông báo xả lũ thường kèm lưu lượng dự kiến để địa phương cảnh báo khu nào cần chú ý. Người ở bãi bồi, ven sông nên theo dõi sát và chuẩn bị kê đồ, di dời khi được hướng dẫn.
Thấy nhiều người trong xóm bỏ đi thì có nên đi theo không?
Hãy hỏi nhanh xem họ đi theo hướng dẫn của ai. Nếu có lệnh sơ tán từ chính quyền hoặc nước đang lên thật trước mắt, hãy đi theo hướng lên cao. Nếu mọi người chỉ đi vì đọc tin trên mạng, hãy liên hệ trưởng thôn, cán bộ xã để xác nhận trước khi đưa cả nhà ra đường trong mưa.
Làm sao biết một đoạn clip đập tràn là của nơi khác?
Nhìn cảnh quan: dáng núi, màu đất, kiểu nhà, biển báo hay xe cộ có khớp với địa phương không. Dùng tính năng tìm kiếm bằng hình ảnh trên điện thoại với một khung hình rõ nhất của clip để xem nó đã xuất hiện từ trước chưa. Chi tiết hơn có bài riêng trong mục ảnh, video cắt ghép trên trang.
Tin xả lũ đúng nhưng con số lưu lượng trên mạng lại khác thông báo, nên tin bên nào?
Tin theo văn bản thông báo của đơn vị vận hành hoặc chính quyền, có ngày giờ ban hành. Con số trên mạng có thể là của lần xả trước, bị nhân lên, hoặc gõ nhầm đơn vị. Lưu lượng cũng có thể được điều chỉnh theo diễn biến mưa, nên hãy xem thông báo mới nhất.
Người tung tin vỡ đập sai sự thật có bị xử lý không?
Đưa tin sai sự thật gây hoang mang trong nhân dân có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo nghị định hiện hành, trường hợp nghiêm trọng có thể bị xử lý hình sự. Mức xử lý cụ thể tuỳ hành vi và hậu quả, nên tra văn bản gốc. Mục pháp luật về tin sai trên trang có giải thích nguyên lý chung.