Tin đồn khan hàng có một đặc điểm nguy hiểm: nó có thể tự biến thành sự thật. Hàng hoá ở siêu thị, chợ, cây xăng được bổ sung theo nhịp tiêu thụ bình thường. Khi nhiều người cùng đổ đi mua gấp nhiều lần vì nghe tin sắp hết, kệ trống thật trong vài giờ, dù nguồn cung không hề thiếu. Ảnh kệ trống lại được chụp và chia sẻ, làm thêm nhiều người lo và đi mua.
Vì vậy, với tin "sắp hết gạo", "sắp hết xăng", "sắp hết thuốc hạ sốt", câu hỏi cần đặt không chỉ là tin này thật hay giả, mà là tin này nói về nguồn cung hay chỉ về một cửa hàng lúc cao điểm. Bài viết giải thích cơ chế của làn sóng tích trữ, các dạng tin khan hàng hay gặp quanh bão lũ và dịch bệnh, cách kiểm, và một mức chuẩn bị hợp lý cho gia đình.
Cơ chế của một làn sóng tích trữ
Hãy hình dung một siêu thị nhỏ bán khoảng vài chục bao gạo mỗi ngày và nhập hàng hai ngày một lần. Nếu một buổi sáng, một phần khách quen mua gấp năm lần thường lệ, số gạo cho hai ngày có thể hết trước buổi trưa. Kho tổng vẫn đầy, xe hàng vẫn chạy, nhưng khách đến buổi chiều thấy kệ trống. Đây là ví dụ giả định, nhưng mô tả đúng cách chuỗi cung ứng bán lẻ vận hành: tối ưu cho nhu cầu bình thường, không dự trữ cho cảnh cả khu phố cùng mua một lúc.
Điều khiến làn sóng lan rộng là tâm lý "người khác đang mua thì mình cũng phải mua". Mỗi người, xét riêng, hành động hợp lý: nếu thật sự sắp hết thì mua sớm là có lợi. Nhưng khi ai cũng làm vậy, kết quả chung là thiếu hàng tạm thời, giá nhích lên ở các điểm bán nhỏ, và những người cần nhất như người già, người thu nhập thấp không mua kịp.
Ảnh và clip đóng vai trò chất xúc tác. Một tấm ảnh kệ mì gói trống trơn ở một cửa hàng lúc chín giờ tối được chia sẻ như bằng chứng "cả thành phố hết mì". Không ai thấy tấm ảnh chụp cùng kệ đó lúc sáu giờ sáng hôm sau khi hàng đã về. Khi đọc tin khan hàng, bạn cần nhớ rằng ảnh chỉ chụp một nơi, một lúc.
Các dạng tin khan hàng thường gặp
Trước bão, lũ: "sắp hết nước uống, nến, đèn sạc". Nhu cầu tăng thật trước bão, nên một số cửa hàng hết một vài mặt hàng là bình thường. Tin đồn biến điều đó thành "cả tỉnh không còn chỗ nào bán". Thường chỉ cần đi sang điểm bán khác hoặc chờ đến lượt hàng sau.
Khi có dịch: "sắp phong toả, mua ngay kẻo không kịp". Tin này kết hợp hai nỗi sợ: sợ bị cách ly và sợ thiếu đồ ăn. Quyết định hạn chế đi lại, nếu có, sẽ được chính quyền công bố chính thức kèm phương án cung ứng hàng thiết yếu.
Thuốc và vật tư y tế: "sắp hết thuốc hạ sốt, khẩu trang". Tin loại này dễ dẫn đến mua dư thuốc rồi tự dùng sai cách, trong khi người bệnh thật lại không mua được. Thuốc cần dùng theo hướng dẫn của nhân viên y tế, không mua để tích trữ.
Nhiên liệu: "cây xăng sắp ngừng bán". Một cây xăng tạm hết hàng vì xe bồn đến muộn có thể bị kể lại thành "toàn thành phố hết xăng". Hàng dài xe xếp hàng đổ đầy bình lại làm các cây xăng gần đó hết thật trong vài giờ.
Tin tăng giá: "ngày mai giá gạo, giá rau tăng gấp đôi". Giá có thể biến động sau thiên tai ở vùng bị chia cắt, nhưng tin "toàn quốc tăng gấp đôi" thường không có cơ sở. Trang không đưa giá thật; điều đáng làm là so giá ở vài điểm bán quen và theo dõi thông tin bình ổn giá của địa phương.
Kiểm một tin khan hàng trong vài phút
Trước khi đổ đi mua, các bước sau giúp bạn biết tin đó nói về thiếu hụt thật hay chỉ là một điểm bán lúc cao điểm.
- Đọc xem tin nói về đâu, lúc nào. Một cửa hàng cụ thể, một khu phố hay cả tỉnh? Ảnh chụp lúc nào? Nếu tin chỉ có ảnh một kệ hàng, hãy hiểu đó là thông tin về một nơi.
- Hỏi người bán quen. Một cuộc gọi tới tiệm tạp hoá gần nhà hay người bán ở chợ thường cho câu trả lời thực tế nhất: hàng có về đều không, có bị giới hạn không.
- Xem thông tin của chính quyền và ngành công thương. Trước mùa bão hoặc khi có dịch, địa phương thường công bố phương án dự trữ, cung ứng hàng thiết yếu. Báo chí có toà soạn thường đưa tin về tình hình cung ứng thực tế.
- Phân biệt "hết loại này" với "hết hàng". Hết một nhãn hàng quen không có nghĩa là hết mặt hàng đó. Kệ trống ở một khu nhưng khu khác vẫn đầy là chuyện thường gặp.
- Chờ một ngày nếu không cấp bách. Phần lớn tình trạng thiếu hàng do mua dồn chỉ kéo dài vài ngày, rồi hàng về bình thường khi làn sóng lắng xuống.
Nếu kiểm xong mà thấy khu bạn ở thật sự có nguy cơ bị chia cắt vài ngày do lũ, hãy chuẩn bị theo hướng dẫn của địa phương. Đó là chuẩn bị có lý do, khác với mua theo tin đồn.
Chuẩn bị dự phòng hợp lý khác mua tích trữ ở đâu
Chuẩn bị đồ dự phòng là việc nên làm, nhất là ở vùng hay bị bão lũ. Điểm khác nhau nằm ở số lượng, thời điểm và lý do. Bảng dưới đây so sánh hai cách làm.
| Khía cạnh | Chuẩn bị dự phòng | Mua tích trữ theo tin đồn |
|---|---|---|
| Thời điểm | Từ đầu mùa mưa bão, mua dần | Dồn vào vài giờ khi tin đồn nổ ra |
| Số lượng | Đủ cho gia đình vài ngày theo khuyến cáo của địa phương | Gấp nhiều lần nhu cầu, mua "cho chắc" |
| Mặt hàng | Nước uống, thực phẩm khô ăn được ngay, đèn, pin, thuốc thường dùng của gia đình theo đơn | Mua theo thứ đang bị đồn sắp hết |
| Ảnh hưởng tới người khác | Không đáng kể | Làm kệ trống, người cần không mua được |
| Rủi ro | Thấp, có kế hoạch dùng xoay vòng | Hàng hết hạn, hỏng, thuốc dùng sai, tốn tiền |
Mẹo đơn giản là dùng xoay vòng: đồ dự phòng mua từ đầu mùa được dùng dần trong sinh hoạt và mua bù, nên luôn còn hạn sử dụng. Khi có tin đồn, nhà bạn đã đủ đồ và không phải tham gia làn sóng.
Sau bão lũ, hàng về chậm không có nghĩa là có người găm hàng
Ở vùng vừa chịu bão lũ, tình trạng thiếu hàng có thể là thật và kéo dài hơn vài ngày, nhưng nguyên nhân thường nằm ở đường đi của hàng hoá. Cầu đường bị sạt, ngập, xe tải không vào được; kho của đại lý bị ngập nước; mất điện làm tủ đông của cửa hàng không giữ được hàng tươi. Những thứ này cần thời gian khắc phục, và chính quyền địa phương thường ưu tiên khơi thông đường, đưa hàng thiết yếu vào trước.
Trong lúc đó, tin đồn hay quy cho "có người găm hàng để đẩy giá" hoặc "hàng cứu trợ bị giữ lại bán". Có thể có trường hợp sai phạm thật, và việc phát hiện, xử lý thuộc về cơ quan chức năng. Nhưng đọc một tin như vậy, bạn nên tìm xem có thông tin cụ thể nào không: cửa hàng nào, ở đâu, ai phát hiện, cơ quan nào đã vào cuộc. Tin chỉ có lời buộc tội chung chung dễ gây bức xúc mà không giúp gì cho người đang thiếu hàng.
Với người ở vùng không bị ảnh hưởng, nhớ rằng thiếu hàng ở một tỉnh vùng lũ không có nghĩa là cả nước sắp thiếu. Đây là lúc nhiều người đọc tin vùng lũ rồi đổ đi mua ở nơi mình, làm thiếu hàng giả tạo ở một nơi khác hẳn. Nếu muốn giúp vùng lũ, hãy góp qua kênh cứu trợ có tổ chức thay vì mua tích trữ cho nhà mình.
Người bán hàng nhỏ nên làm gì khi có tin khan hàng
Chủ tiệm tạp hoá, nhà thuốc, cửa hàng tiện lợi thường là người đầu tiên thấy làn sóng mua dồn. Một số cách làm giúp cửa hàng vừa phục vụ được nhiều khách, vừa không bị mang tiếng: giới hạn số lượng mỗi khách với mặt hàng thiết yếu, nói rõ khi nào hàng về, và tránh tăng giá đột ngột làm khách cảm thấy bị lợi dụng tình hình.
Đăng một thông báo ngắn trên trang của cửa hàng hoặc dán ở quầy kiểu "hàng về đều mỗi sáng, mỗi khách vui lòng mua đủ dùng" có tác dụng trấn an rất lớn. Ngược lại, chụp ảnh kệ trống đăng kèm chữ "cháy hàng, nhanh tay" để kéo khách có thể bị coi là góp phần làm hoảng loạn, nhất là trong lúc thiên tai, dịch bệnh.
Pháp luật về giá và bảo vệ người tiêu dùng có quy định về hành vi lợi dụng thiên tai, dịch bệnh để tăng giá bất hợp lý hoặc găm hàng. Chủ cơ sở nên nắm nguyên tắc chung và tra văn bản hiện hành khi cần; người mua thấy dấu hiệu bất thường có thể phản ánh tới cơ quan quản lý thị trường ở địa phương.
Nên và không nên khi nghe tin sắp khan hàng
Mỗi người chỉ cần giữ vài thói quen là đã giúp làn sóng tích trữ không lớn thêm.
- Nên mua đủ dùng cho gia đình trong vài ngày nếu có lý do chuẩn bị thật, ví dụ sắp có bão vào khu mình.
- Nên hỏi thăm và mua giúp hàng xóm lớn tuổi, người ở một mình, thay vì mua thật nhiều cho riêng nhà mình.
- Nên chia sẻ thông tin cung ứng từ chính quyền hoặc người bán quen khi người thân lo lắng.
- Không nên chia sẻ ảnh kệ trống kèm chữ "hết sạch rồi" khi chỉ thấy ở một cửa hàng.
- Không nên mua thuốc về tích trữ hay dùng thuốc theo lời truyền tai.
- Không nên đổ xăng đầy can mang về nhà; xăng dầu cất trong nhà là nguồn cháy nổ nguy hiểm.
Nếu tin đồn khan hàng đi kèm thông tin về hạn chế đi lại, phong toả hay sơ tán, hãy đối chiếu với thông báo chính thức và làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Thấy siêu thị gần nhà hết hàng thật thì có phải tin khan hàng là đúng không?
Kệ trống là thật, nhưng nguyên nhân có thể là mua dồn trong vài giờ chứ không phải nguồn cung thiếu. Hãy hỏi người bán khi nào hàng về và xem các điểm bán khác. Nếu nhiều nơi đều có hàng trở lại sau một hai ngày, đó là thiếu hàng tạm thời do tâm lý.
Chuẩn bị đồ dự phòng bao nhiêu là đủ?
Mức khuyến cáo khác nhau theo vùng và loại thiên tai. Ở nơi hay bị bão lũ chia cắt, địa phương thường hướng dẫn chuẩn bị nước uống, lương thực, thuốc thường dùng đủ cho vài ngày. Hãy theo hướng dẫn của địa phương và nhu cầu thực tế của gia đình, không theo tin đồn.
Tin đồn khan hàng có thể do ai đó cố tình tung ra không?
Có trường hợp tin được đẩy lên để bán hàng hoặc kéo lượt xem, có trường hợp chỉ là người dân lo lắng kể lại. Người đọc khó biết động cơ, nên cách an toàn là kiểm thông tin cung ứng thực tế thay vì đoán ai tung tin. Hành vi tung tin sai gây hoang mang có thể bị xử lý theo quy định hiện hành.
Có nên mua thêm thuốc hạ sốt, thuốc cảm để sẵn trong nhà khi có dịch không?
Tủ thuốc gia đình nên có một số thuốc thông dụng theo tư vấn của dược sĩ hoặc bác sĩ, với số lượng vừa phải và còn hạn. Mua nhiều để tích trữ dễ dẫn tới tự dùng sai liều, dùng khi không cần, và làm người bệnh thật thiếu thuốc. Khi có triệu chứng, hãy hỏi nhân viên y tế.
Giá một số mặt hàng tăng sau bão có phải do tích trữ không?
Giá có thể tăng vì đường vận chuyển bị gián đoạn, nguồn hàng tại chỗ bị thiệt hại, hoặc vì mua dồn. Một số trường hợp là tăng giá bất hợp lý. Người mua có thể so giá ở nhiều nơi và phản ánh với cơ quan quản lý thị trường địa phương nếu thấy dấu hiệu găm hàng, ép giá.
Làm sao nói với người thân đang hoảng mua tích trữ?
Đừng chê trách. Hãy hỏi họ lo điều gì, rồi cùng xem thông tin cung ứng thực tế: gọi cho người bán quen, đọc thông báo của địa phương. Đề nghị một danh sách chuẩn bị vừa đủ cho vài ngày thường giúp họ yên tâm hơn là bảo "đừng mua nữa".