Tin dịch từ báo nước ngoài hay sai ở năm chỗ: con số lớn và đơn vị đo, cách ghi ngày tháng, các chữ thể hiện mức chắc chắn như "có thể" hay "liên quan đến", tên riêng, và việc tin châm biếm bị dịch như tin thật. Lỗi có thể đến từ người dịch vội, từ công cụ dịch tự động, hoặc từ việc chỉ dịch tiêu đề mà bỏ phần thân bài giải thích. Kết quả là người đọc tiếng Việt nhận được một câu chuyện khác với bản gốc.
Cách tự kiểm không đòi hỏi giỏi ngoại ngữ: tìm bài gốc theo tên báo hoặc tên người được nhắc, dùng tính năng dịch của trình duyệt để đọc ý chính, và so riêng các con số, ngày tháng và câu trích. Bài dưới đây đi qua từng loại lỗi, kèm ví dụ giả định và cách nhận ra trên điện thoại.
Vì sao tin dịch dễ lệch so với bản gốc
Tin nước ngoài thường đến với người đọc Việt Nam qua nhiều lớp. Một hãng tin hoặc tờ báo nước ngoài đăng bài; một trang tin trong nước dịch lại, có khi qua một bản dịch tiếng Anh từ ngôn ngữ thứ ba; rồi một tài khoản mạng xã hội tóm tắt bản dịch đó thành vài dòng kèm ảnh. Mỗi lớp là một lần chọn lọc, rút gọn và diễn đạt lại, nên một chi tiết nhỏ bị đổi ở lớp đầu có thể thành sai lệch lớn ở lớp cuối.
Áp lực tốc độ làm vấn đề nặng thêm. Tin quốc tế gây chú ý được dịch nhanh để kịp đăng, người dịch có khi không đủ thời gian đọc hết bài gốc, chỉ dịch phần đầu. Phần đầu bài báo nước ngoài thường nêu kết luận ngắn gọn, còn các điều kiện, giới hạn và ý kiến phản bác nằm ở phía dưới. Bỏ phần dưới là bỏ đi những chữ quan trọng nhất cho việc hiểu đúng.
Cuối cùng là công cụ dịch tự động. Dịch máy hiện nay đọc khá trôi, chính vì thế mà lỗi của nó khó nhận ra. Một câu dịch máy có thể sai nghĩa hoàn toàn mà vẫn đúng ngữ pháp tiếng Việt. Người đọc không có bản gốc trước mặt sẽ không có cách nào biết câu đó đã bị đảo nghĩa.
Con số, đơn vị và ngày tháng: những chỗ dễ sai nhất
Phần lớn sai lệch nghiêm trọng trong tin dịch nằm ở con số. Bảng dưới đây liệt kê các chỗ hay nhầm, kèm ví dụ giả định để bạn hình dung.
| Chỗ hay nhầm | Ví dụ giả định | Cách hiểu đúng |
|---|---|---|
| Billion, trillion | "2 billion" dịch thành "2 nghìn tỷ" | Billion là tỷ (một nghìn triệu); trillion là nghìn tỷ |
| Dấu chấm và dấu phẩy trong số | "1,500" đọc thành một phẩy năm | Tiếng Anh dùng dấu phẩy ngăn hàng nghìn, dấu chấm cho phần thập phân, ngược với cách viết tiếng Việt |
| Nhiệt độ | "100 độ" không ghi thang đo | 100 độ F chỉ khoảng 38 độ C; cần xem bản gốc dùng thang nào |
| Khoảng cách, cân nặng | "5 miles" dịch thành "5 km" | Một dặm khoảng 1,6 km; một pound khoảng 0,45 kg |
| Ngày tháng | "03/04" hiểu thành ngày 3 tháng 4 | Kiểu Mỹ ghi tháng trước ngày sau: 03/04 là ngày 4 tháng 3 |
| Giờ | "Sáng nay" trong bài nước ngoài | Là sáng theo giờ nước đó; có thể đã là chiều hoặc tối ở Việt Nam |
| Tiền tệ | "Đô la" không nói rõ loại | Nhiều nước dùng tên đô la với giá trị khác nhau; cần xem ký hiệu tiền trong bản gốc |
Khi một con số trong tin dịch nghe quá lớn hoặc quá nhỏ một cách bất thường, hãy nghi ngờ lỗi quy đổi trước tiên. Phép kiểm nhanh là so con số đó với một con số bạn biết, ví dụ dân số Việt Nam hiện vào khoảng một trăm triệu người. Một tin nói vài tỷ người bị ảnh hưởng ở một nước nhỏ chắc chắn đã có chỗ sai.
Chữ thể hiện mức chắc chắn: nơi nghĩa bị đổi nhiều nhất
"May", "could", "might" thành "sẽ". Bản gốc nói một điều có thể xảy ra; bản dịch viết như điều chắc chắn. Ví dụ giả định: "loại thực phẩm này có thể làm tăng nguy cơ" bị dịch thành "loại thực phẩm này gây bệnh". Khác biệt giữa "có thể" và "gây ra" là khác biệt giữa một giả thuyết và một kết luận.
"Linked to", "associated with" thành "gây ra". Trong tin khoa học, "liên quan đến" thường chỉ có nghĩa là hai thứ xuất hiện cùng nhau trong dữ liệu, chưa chứng minh cái này gây ra cái kia. Dịch thành "gây ra" là thêm vào một khẳng định mà bản gốc không có.
"Study in mice", "early research" bị bỏ. Nhiều tin về "phát hiện mới chữa được bệnh" xuất phát từ nghiên cứu trên động vật, trên tế bào trong phòng thí nghiệm, hoặc trên một nhóm rất nhỏ. Bản gốc thường ghi rõ điều này, nhưng bản dịch rút gọn có thể bỏ mất, khiến người đọc nghĩ đã có thuốc dùng được cho người.
"Alleged", "suspected" thành khẳng định. Tin về vụ việc pháp lý ở nước ngoài thường dùng chữ "bị cáo buộc", "nghi phạm". Dịch thành "kẻ gây án" là kết tội thay cho toà án. Đây cũng là lỗi gây tổn hại thật cho người liên quan.
Phủ định bị đảo. Dịch máy đôi khi làm mất chữ "không" hoặc đặt sai vị trí trong câu dài có nhiều mệnh đề. Câu "chưa có bằng chứng cho thấy X an toàn" khác hẳn "có bằng chứng cho thấy X không an toàn". Khi một câu quan trọng nghe quá dứt khoát, hãy kiểm lại bản gốc.
Tin châm biếm bị dịch như tin thật
Ở nhiều nước có những trang chuyên viết tin châm biếm: bài viết có hình thức giống tin tức, tiêu đề nghiêm túc, nhưng nội dung là bịa để chọc cười hoặc phê phán. Người đọc bản địa biết rõ trang đó là châm biếm. Khi bài được dịch sang tiếng Việt và đăng lại không kèm giải thích, người đọc ở Việt Nam không có cách nào biết, và tin bịa trở thành "tin thế giới".
Dấu hiệu nhận ra thường nằm ở nội dung: câu chuyện quá kỳ quặc, quá trùng hợp, có những chi tiết phóng đại đến mức buồn cười nếu đọc kỹ, hoặc câu trích dẫn của một nhân vật có thật nghe hoàn toàn không giống cách họ nói. Khi gặp một tin nước ngoài như vậy, hãy tìm tên trang gốc và thêm chữ "satire" hoặc "châm biếm" vào ô tìm kiếm; nếu là trang châm biếm, bạn sẽ thấy ngay.
Một dạng gần giống là tin từ các trang giả mạo báo nước ngoài, với tên miền na ná tên một tờ báo lớn. Người dịch lại không kiểm tên miền, coi đó là tin của tờ báo thật. Cách kiểm giống như với trang báo trong nước: xem kỹ tên miền, tìm tờ báo đó qua công cụ tìm kiếm và so xem bài có tồn tại trên trang thật không.
Tự đối chiếu bản gốc khi không giỏi ngoại ngữ
Bạn không cần đọc trôi chảy tiếng Anh hay tiếng nước khác để kiểm những chỗ quan trọng nhất của một tin dịch. Các bước dưới đây làm được trên điện thoại.
- Tìm tên báo gốc trong bản dịch. Bài dịch có trách nhiệm thường ghi nguồn ở đầu hoặc cuối. Nếu không có nguồn, đó đã là một dấu hiệu cần dè chừng.
- Tìm bài gốc bằng tên người, tên địa danh hoặc tên tổ chức được nhắc trong tin, viết theo chữ gốc, kèm tên báo. Tên riêng thường giữ nguyên qua các ngôn ngữ nên là từ khoá tốt.
- Mở bài gốc và dùng tính năng dịch của trình duyệt để nắm ý chính. Bản dịch máy không hoàn hảo, nhưng đủ để thấy bài gốc có nói giống bản tiếng Việt hay không.
- So riêng các con số, ngày tháng và câu trích. Đây là những phần không phụ thuộc nhiều vào dịch thuật, bạn có thể so trực tiếp ngay cả khi không hiểu hết câu.
- Đọc đoạn cuối bài gốc. Các điều kiện, giới hạn và ý kiến khác thường nằm ở đó. Nếu bản dịch không nhắc đến những phần này, bạn đang đọc một phiên bản đã bị rút gọn.
Nếu không tìm được bài gốc nào khớp, hãy coi tin dịch đó như một tin chưa có nguồn. Không ít "tin thế giới" lan trên mạng tiếng Việt thực chất không xuất phát từ tờ báo nước ngoài nào cả.
Tên riêng, chức danh và bối cảnh văn hoá
Tên người và tên địa danh nước ngoài khi chuyển sang tiếng Việt có nhiều cách viết, từ giữ nguyên chữ gốc đến phiên âm. Hai bài dịch cùng một sự kiện có thể viết tên khác nhau, khiến người đọc tưởng là hai câu chuyện. Ngược lại, hai người khác nhau có tên phiên âm giống nhau có thể bị nhầm là một. Khi tìm bài gốc, hãy dùng tên viết theo chữ gốc nếu bản dịch có ghi.
Chức danh cũng dễ sai. Một "official" trong tin tiếng Anh có thể là một nhân viên của cơ quan, không nhất thiết là lãnh đạo; dịch thành "quan chức cấp cao" là phóng đại. Một "expert" được trích có thể chỉ là một người bình luận, không phải nhà khoa học trong đúng lĩnh vực. Những chữ nhỏ này ảnh hưởng nhiều đến mức độ tin cậy mà người đọc gán cho câu nói.
Bối cảnh văn hoá là lớp khó dịch nhất. Một câu đùa, một cách nói mỉa mai, một từ lóng địa phương có thể bị dịch theo nghĩa đen và trở thành một tuyên bố nghiêm túc. Khi một câu trích từ người nước ngoài nghe quá lạ, quá cực đoan, hãy nghĩ tới khả năng nó đã bị dịch sai giọng trước khi chia sẻ nó như một bằng chứng.
Câu hỏi thường gặp
Billion là một tỷ hay một nghìn tỷ?
Trong tiếng Anh hiện nay, billion là một tỷ, tức một nghìn triệu. Trillion mới là một nghìn tỷ. Một số ngôn ngữ châu Âu có cách gọi khác, nên khi bài gốc không phải tiếng Anh, con số có thể bị nhầm khi dịch qua nhiều lớp. Khi số liệu nghe quá lớn, hãy kiểm lại bản gốc.
Có nên tin tin nước ngoài do một tài khoản mạng xã hội dịch lại không?
Nên coi đó như tin chưa có nguồn cho đến khi tìm được bài gốc. Tài khoản cá nhân thường dịch nhanh, rút gọn và thêm bình luận của mình, khiến ranh giới giữa nội dung bài gốc và ý kiến người dịch bị xoá mờ. Tìm bài gốc là bước bắt buộc trước khi chia sẻ.
Dịch máy hiện nay có đủ chính xác để kiểm tin không?
Đủ để nắm ý chính và so con số, ngày tháng, tên riêng. Không đủ để tin tuyệt đối vào từng câu, nhất là câu dài, câu có phủ định, câu mỉa mai hay thuật ngữ chuyên ngành. Khi một câu quan trọng nghe khác thường, hãy thử dịch bằng hai công cụ khác nhau hoặc nhờ người biết ngôn ngữ đó đọc giúp.
Làm sao biết một trang báo nước ngoài là trang châm biếm?
Tìm tên trang kèm chữ satire hoặc châm biếm trên công cụ tìm kiếm. Trang châm biếm thường tự giới thiệu là châm biếm trong mục giới thiệu. Nội dung cũng có dấu hiệu: tình huống phi lý, chi tiết phóng đại, câu trích quá đúng ý muốn chọc cười. Khi nghi ngờ, đừng chia sẻ như tin thật.
Tin khoa học nước ngoài nói "phát hiện cách chữa bệnh" thì kiểm thế nào?
Tìm bài gốc và xem nghiên cứu được làm trên người, trên động vật hay trong phòng thí nghiệm, với bao nhiêu người tham gia, đã được bình duyệt và công bố chưa. Phần lớn "phát hiện" chỉ là bước đầu. Về quyết định sức khoẻ của bản thân, hãy hỏi bác sĩ và theo khuyến cáo của Bộ Y tế.
Bản dịch của các trang tin lớn trong nước có cần kiểm lại không?
Trang tin có toà soạn thường dịch cẩn thận hơn tài khoản cá nhân, nhưng vẫn có thể sai, nhất là với tin nóng dịch vội. Bạn không cần kiểm mọi tin, nhưng với tin bạn định chia sẻ hoặc dùng để ra quyết định, đối chiếu bản gốc vài phút là thói quen đáng có.