Tin "ngày mai cúp điện toàn thành phố", "cúp nước ba ngày", "nhà mạng sắp tắt sóng" cần được kiểm với chính đơn vị cung cấp dịch vụ, không phải với nhóm chat. Việc tạm ngừng cấp điện, nước theo kế hoạch để bảo trì, sửa chữa thường có thông báo trước kèm khu vực và khung giờ cụ thể; đơn vị cung cấp cũng có kênh tra cứu cho khách hàng. Tin đồn thì hay phóng to phạm vi, kéo dài thời gian, hoặc là thông báo cũ được chuyển tiếp lại.
Có một loại tin cần cẩn thận hơn: tin nhắn tự xưng điện lực, công ty nước, nhà mạng báo "sắp cắt dịch vụ do nợ cước" hay "cần cập nhật thông tin để không bị ngừng cấp", kèm đường dẫn. Đây thường là mồi lừa, và cách xử lý khác hẳn. Bài viết hướng dẫn kiểm lịch thật, nhận ra tin đồn, nhận ra tin nhắn giả, và chuẩn bị hợp lý khi mất điện nước thật trong mùa bão.
Mất điện, mất nước có kế hoạch và sự cố khác nhau thế nào
Có hai loại gián đoạn. Loại thứ nhất là tạm ngừng có kế hoạch: đơn vị cung cấp cần bảo dưỡng trạm biến áp, thay đường ống, đấu nối công trình mới, nên phải cắt điện, nước một khu vực trong một khung giờ. Với loại này, khách hàng thường được thông báo trước qua tin nhắn đăng ký, ứng dụng hoặc trang tra cứu của đơn vị, đôi khi kèm loa phường và thông báo dán ở khu dân cư.
Loại thứ hai là sự cố: cây đổ vào đường dây trong bão, vỡ ống nước chính, quá tải lưới điện trong đợt nắng nóng. Sự cố không báo trước được, nhưng đơn vị cung cấp sẽ cập nhật tình hình khắc phục khi có thể. Trong thiên tai lớn, việc cắt điện chủ động ở vùng ngập sâu cũng có thể được thực hiện để tránh điện giật, và thông tin này được truyền qua chính quyền địa phương.
Tin đồn thường trộn hai loại này hoặc thổi phồng chúng. Một lịch cắt điện bảo trì ở vài con phố trong một buổi sáng có thể bị kể lại thành "cả quận mất điện cả ngày". Một sự cố vỡ ống ở một phường bị kể thành "cả thành phố cúp nước một tuần". Khi đọc, hãy tìm ba thông tin: khu vực nào, từ mấy giờ đến mấy giờ, ai thông báo. Thiếu một trong ba là chưa đủ để thay đổi kế hoạch của cả nhà.
Tra lịch thật trong năm phút
Mỗi địa phương, mỗi đơn vị cung cấp có kênh khác nhau, nhưng trình tự kiểm khá giống nhau.
- Xem hoá đơn hoặc hợp đồng gần nhất. Trên đó có tên đơn vị cung cấp điện, nước của nhà bạn và mã khách hàng; đây là căn cứ để tra đúng chỗ.
- Dùng kênh chính thức của đơn vị cung cấp. Phần lớn đơn vị có trang tra cứu lịch tạm ngừng cấp điện, nước theo khu vực hoặc mã khách hàng, ứng dụng chăm sóc khách hàng, hoặc tổng đài in trên hoá đơn.
- Đọc kỹ khu vực trong thông báo. Thông báo thật thường liệt kê trạm biến áp, tuyến phố, tổ dân phố bị ảnh hưởng. So với địa chỉ nhà bạn; nhiều khi cùng phường nhưng khác trạm.
- Xem ngày ban hành. Ảnh chụp lịch cắt điện của tháng trước được chuyển tiếp lại rất thường gặp. Ngày ghi trên lịch phải khớp với ngày hiện tại.
- Hỏi tổ trưởng dân phố, ban quản lý chung cư. Với chung cư, việc cắt nước có thể do ban quản lý vệ sinh bể chứa; họ là người nắm lịch chính xác nhất.
Nếu tra trên kênh chính thức không thấy lịch nào cho khu bạn, khả năng cao là tin đồn hoặc tin cũ. Vẫn có thể có sự cố bất ngờ, nhưng đó không phải điều một bài đăng biết trước được.
Tin nhắn giả mạo điện lực, công ty nước, nhà mạng
Báo nợ cước và dọa cắt trong vài giờ. Tin nhắn hoặc cuộc gọi nói nhà bạn nợ tiền điện, nước và sẽ bị cắt ngay nếu không thanh toán qua đường dẫn hay chuyển khoản vào tài khoản cá nhân. Đơn vị cung cấp thật có quy trình thông báo và thời hạn rõ ràng, không đòi chuyển tiền gấp vào tài khoản lạ.
Yêu cầu cập nhật thông tin để "không bị ngừng dịch vụ". Tin nhắn kèm đường dẫn tới trang giống trang của đơn vị, đề nghị nhập số căn cước, tài khoản ngân hàng, mã OTP. Đây là dấu hiệu của trang giả lấy cắp thông tin.
Tin "nhà mạng sắp tắt sóng công nghệ cũ, máy của bạn sẽ không gọi được". Việc chuyển đổi công nghệ mạng di động là có thật và được thông báo theo lộ trình. Kẻ gian lợi dụng để mời "đổi máy miễn phí", "nâng cấp sim" qua đường dẫn hoặc yêu cầu đọc mã. Hãy hỏi trực tiếp tại cửa hàng giao dịch của nhà mạng.
Tin nhắn đến từ số lạ hoặc tên hiển thị gần giống. Tên người gửi có thể bị giả mạo; nội dung thường có lỗi chính tả, đường dẫn rút gọn. Đừng bấm, đừng gọi lại số trong tin nhắn; hãy tự tra số tổng đài trên hoá đơn.
Người tự xưng nhân viên điện, nước gõ cửa sau tin cắt điện
Một biến thể của tin giả về điện nước diễn ra ngoài đời: sau khi một tin "sắp kiểm tra, thay công tơ toàn khu" hoặc "cắt điện để rà soát an toàn" được lan trong nhóm, có người đến gõ cửa, mặc đồng phục gần giống, đề nghị vào nhà kiểm tra, thu phí thay thiết bị hoặc bán "thiết bị tiết kiệm điện". Tin trên mạng đóng vai trò dọn đường, khiến chủ nhà nghĩ rằng việc kiểm tra là có thật.
Cách kiểm cũng giống như với tin nhắn: hỏi tên, đơn vị, giấy giới thiệu, rồi tự gọi tổng đài in trên hoá đơn để xác nhận có lịch kiểm tra ở địa chỉ của bạn không. Đơn vị cung cấp thường thông báo trước khi có việc cần vào nhà khách hàng, và việc thay công tơ định kỳ không thu tiền tại chỗ theo kiểu bán hàng. Nếu trong nhà chỉ có người già hoặc trẻ nhỏ, hãy dặn trước là không mở cửa cho người lạ khi chưa gọi được cho người nhà.
Người cao tuổi sống một mình là đối tượng dễ bị nhắm tới. Con cháu ở xa có thể dặn ông bà một quy tắc đơn giản: mọi việc liên quan đến tiền điện, nước, thay thiết bị đều chờ con cháu hoặc tổ trưởng dân phố xác nhận. Chi tiết về các kịch bản lừa đảo nhắm vào người lớn tuổi có ở các bài chuyên đề trong hệ thống; ở đây điều cần nhớ là tin đồn về lịch kiểm tra có thể là bước đầu của một kịch bản lừa.
Vì sao tin "mất sóng diện rộng" lan nhanh trong thiên tai
Trong bão lũ, một số trạm phát sóng có thể mất điện hoặc hư hỏng, khiến một vùng mất liên lạc tạm thời. Người ở xa không gọi được cho người thân, lo lắng, và tin "cả tỉnh mất sóng hoàn toàn" lan nhanh. Thực tế, mức độ mất sóng thường khác nhau theo từng khu và từng nhà mạng; các nhà mạng cũng có phương án như máy phát, trạm lưu động để khôi phục.
Tin mất sóng đôi khi kèm lời đồn "sắp mất sóng ba ngày, hãy rút hết tiền mặt", "nạp thêm tiền điện thoại ngay". Chuẩn bị một ít tiền mặt và sạc đầy pin trước bão là hợp lý, nhưng không cần làm theo những mốc thời gian chính xác không ai chịu trách nhiệm. Tin nhắn kêu gọi "chuyển tiền cho người thân mất liên lạc" qua một người trung gian lạ trong lúc mất sóng là dấu hiệu lừa đảo.
Khi không liên lạc được với người thân ở vùng thiên tai, hãy thử nhắn tin thay vì gọi, vì tin nhắn cần ít băng thông hơn; thử các ứng dụng nhắn tin khi có mạng dữ liệu yếu; liên hệ người quen ở gần hoặc chính quyền xã nơi người thân ở. Kế hoạch liên lạc dự phòng trong gia đình, như hẹn trước một người làm đầu mối, giúp giảm hoảng loạn khi mất sóng thật.
Đọc một thông báo tạm ngừng cấp điện, nước
Thông báo thật có cấu trúc khá rõ. Bảng dưới đây so sánh với dạng tin đồn thường gặp để bạn nhận ra nhanh.
| Yếu tố | Thông báo thật | Tin đồn, tin giả thường thấy |
|---|---|---|
| Người thông báo | Đơn vị cung cấp cụ thể, ban quản lý toà nhà, chính quyền phường | "Nghe nói", "bạn làm điện lực bảo" |
| Khu vực | Tên trạm, tuyến phố, tổ dân phố | "Toàn thành phố", "cả quận" |
| Thời gian | Ngày, giờ bắt đầu và dự kiến kết thúc | "Mấy ngày tới", "vô thời hạn" |
| Lý do | Bảo trì, đấu nối, sửa chữa, sự cố cụ thể | Lý do gây sợ hãi hoặc không có lý do |
| Yêu cầu với khách hàng | Chủ động tích nước, sắp xếp sinh hoạt | Bấm đường dẫn, chuyển tiền, cung cấp mã |
Thông báo thật không bao giờ cần bạn trả tiền để "giữ lại" điện, nước trong lịch bảo trì. Nếu thấy yêu cầu thanh toán gắn với một lịch cắt, đó là dấu hiệu rõ ràng của tin giả.
Chuẩn bị hợp lý khi có lịch cắt thật hoặc mùa bão tới
Khi đã xác nhận có lịch tạm ngừng hoặc đang vào mùa bão, chuẩn bị vừa đủ giúp sinh hoạt không bị xáo trộn.
- Tích nước sạch vừa đủ dùng trong khung giờ bị cắt; với mất nước dài ngày, ưu tiên nước uống và nấu ăn.
- Sạc đầy điện thoại, pin dự phòng, đèn sạc; chuẩn bị một đèn pin dùng pin rời.
- Rút phích các thiết bị điện có giá trị khi mất điện để tránh hư hỏng lúc điện có lại.
- Hạn chế mở tủ lạnh, tủ đông để giữ lạnh lâu hơn; thực phẩm tươi nên nấu dùng trước.
- Không dùng máy phát điện, bếp than trong phòng kín vì nguy cơ ngộ độc khí.
- Với người dùng thiết bị y tế cần điện ở nhà, hỏi trước cơ sở y tế hoặc người điều trị về phương án dự phòng.
Trong thiên tai, chính quyền có thể chủ động cắt điện vùng ngập để đảm bảo an toàn. Khi đó hãy tuân thủ, không tự đấu nối lại, và làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương cho tới khi có thông báo cấp điện trở lại.
Câu hỏi thường gặp
Nhận tin nhắn báo cắt điện vì nợ tiền mà nhà vẫn đóng đủ thì làm gì?
Không bấm đường dẫn, không gọi lại số trong tin nhắn. Hãy tra lại tình trạng thanh toán qua kênh chính thức của đơn vị cung cấp in trên hoá đơn hoặc ứng dụng ngân hàng bạn dùng để đóng tiền. Nếu xác định là tin giả, có thể báo cáo tin nhắn rác qua kênh của nhà mạng.
Tin "cúp nước cả tuần" lan trong chung cư thì hỏi ai?
Hỏi ban quản lý toà nhà trước tiên, vì nhiều khi việc cắt nước do vệ sinh bể chứa, sửa máy bơm của toà nhà. Nếu nguồn cấp từ ngoài bị gián đoạn, ban quản lý sẽ nắm thông tin từ công ty cấp nước. Đừng tích trữ quá nhiều nước khi chưa rõ, vì có thể làm cả toà thiếu nước sớm hơn.
Mất điện ở nhà mình mà nhà hàng xóm vẫn có điện là sao?
Có thể do sự cố riêng ở đường dây vào nhà, công tơ hoặc aptomat trong nhà. Hãy kiểm tra aptomat tổng trước. Nếu không phải do trong nhà, báo cho đơn vị cung cấp qua tổng đài in trên hoá đơn. Không tự leo cột hay động vào đường dây bên ngoài.
Tin "điện lực sẽ cắt điện luân phiên do thiếu điện" có thật không?
Trong một số giai đoạn thiếu nguồn, việc tiết giảm điện có thể xảy ra và sẽ được thông báo chính thức kèm lịch cụ thể. Nếu tin chỉ nói chung chung, không có lịch, không có nguồn, hãy tra kênh của đơn vị cung cấp và chờ thông báo chính thức trước khi tin.
Làm sao nhắn người thân ở vùng mất sóng biết mình vẫn ổn?
Khi có sóng yếu, tin nhắn văn bản dễ gửi đi hơn cuộc gọi. Hãy nhắn ngắn, nêu rõ đang ở đâu và tình trạng, rồi tắt bớt ứng dụng để tiết kiệm pin. Nếu gia đình có hẹn trước một người đầu mối, chỉ cần nhắn cho người đó để họ báo cho cả nhà.
Thấy ảnh chụp lịch cắt điện trong nhóm, làm sao biết còn đúng không?
Nhìn ngày ghi trên lịch và tên khu vực, rồi tra lại trên kênh chính thức của đơn vị cung cấp. Lịch có thể đã bị huỷ hoặc dời ngày. Khi chuyển tiếp, hãy ghi thêm nguồn và ngày để người khác đối chiếu được.