Nhiều video quảng cáo "bác sĩ đầu ngành", "giáo sư", "nghệ sĩ" giới thiệu thuốc chữa khỏi bệnh là hàng dựng: khuôn mặt và giọng nói được ghép bằng trí tuệ nhân tạo từ clip thật của họ. Dấu hiệu dễ nhận nhất không nằm ở hình ảnh mà ở nội dung: hứa chữa khỏi hẳn bệnh mãn tính, khuyên bỏ thuốc bác sĩ kê, chỉ bán qua tin nhắn với ưu đãi "chỉ hôm nay". Cách kiểm nhanh là tìm xem chính người đó, hoặc cơ sở y tế nơi họ làm việc, có từng xác nhận không.
Bài này giúp người xem phổ thông, nhất là người lớn tuổi và con cháu của họ, nhận ra loại quảng cáo này. Bài không đánh giá bất kỳ sản phẩm cụ thể nào và không thay lời khuyên của bác sĩ điều trị. Mọi quyết định dùng thuốc nên bàn với người đang trực tiếp chữa bệnh cho bạn.
Vì sao quảng cáo sức khoẻ là nơi deepfake xuất hiện nhiều
Quảng cáo thuốc và sản phẩm sức khoẻ có ba điều kiện khiến kẻ gian ưa dùng video ghép. Một là uy tín của bác sĩ và người nổi tiếng có giá trị rất lớn: người bệnh lâu năm, mệt mỏi với điều trị, dễ bám vào lời của một gương mặt họ tin. Hai là nguyên liệu dồi dào: bác sĩ thường xuất hiện trên truyền hình, hội thảo, chương trình tư vấn; nghệ sĩ có hàng nghìn giờ video. Ba là người mua thường lớn tuổi, ít quen với công nghệ ghép mặt.
Trong nhiều năm, các cơ sở y tế đã phải nhiều lần lên tiếng rằng bác sĩ của họ bị mạo danh trong quảng cáo trên mạng. Khi công cụ AI phổ biến, hình thức mạo danh chuyển từ ảnh ghép tĩnh sang video có khẩu hình và giọng nói khớp tương đối, khó nhận hơn nhiều.
Kết quả là người xem không còn dựa được vào việc "thấy chính bác sĩ ấy nói". Cần chuyển sang hai câu hỏi khác: nội dung có giống điều một bác sĩ thật được phép nói không, và có nguồn chính thức nào xác nhận không.
Dấu hiệu trong nội dung: những điều bác sĩ thật hầu như không nói trong quảng cáo
Hứa chữa khỏi hoàn toàn bệnh mãn tính. Tiểu đường, cao huyết áp, xương khớp thoái hoá, gout là bệnh cần điều trị và theo dõi lâu dài. Lời hứa "khỏi hẳn sau một liệu trình", "dứt điểm, không tái phát" là dấu hiệu đỏ.
Khuyên bỏ thuốc đang uống. Một bác sĩ có trách nhiệm không khuyên người bệnh bỏ thuốc được kê qua một video quảng cáo. Câu kiểu "thuốc tây hại gan thận, chuyển sang dùng sản phẩm này" rất hay gặp trong video giả.
Nói xấu bệnh viện, đồng nghiệp. Video kiểu "bệnh viện giấu bạn bí mật này" hoặc "các bác sĩ khác không muốn bạn biết" dựng lên một âm mưu để người xem tin rằng chỉ có sản phẩm này nói thật.
Ép thời gian. "Chỉ còn 30 suất", "ưu đãi hết trong hôm nay", đồng hồ đếm ngược. Quyết định sức khoẻ không cần vội như vậy.
Chỉ bán qua tin nhắn hoặc để lại số điện thoại. Không có địa chỉ nhà thuốc, không có tên doanh nghiệp rõ ràng, không có thông tin đăng ký sản phẩm có thể tra.
Thiếu câu cảnh báo bắt buộc. Ở Việt Nam, quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khoẻ phải có câu nói rõ sản phẩm này không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Video giới thiệu "thần dược" mà không có câu này, hoặc gọi thẳng thực phẩm chức năng là thuốc, là dấu hiệu đáng ngờ.
Dấu hiệu trong hình và tiếng của video ghép
Kỹ thuật ghép ngày càng tốt, nhưng video quảng cáo giả thường được làm số lượng lớn và nhanh, nên còn nhiều sơ hở. Một vài điểm có thể nhìn trên điện thoại:
- Khẩu hình lệch tiếng ở các âm tròn môi, hoặc vùng miệng mờ hơn phần còn lại của khuôn mặt.
- Khuôn mặt gần như bất động, chỉ có miệng chuyển động; đầu không nghiêng, tay không cử chỉ theo lời nói.
- Giọng nói đều, thiếu hơi thở, đọc sai dấu tiếng Việt hoặc ngắt câu không tự nhiên; thỉnh thoảng phát âm từ chuyên môn sai theo kiểu máy đọc.
- Hình nền là phòng khám, trường quay, chương trình truyền hình nhưng logo bị che, cắt hoặc làm mờ.
- Cùng một cảnh quay xuất hiện trong nhiều quảng cáo cho các sản phẩm khác nhau, chỉ đổi lời.
- Bình luận bên dưới bị tắt, hoặc toàn lời khen giống nhau từ tài khoản mới lập.
- Trang đăng quảng cáo có tên chung chung, mới lập, đổi tên nhiều lần, không liên quan tới người xuất hiện trong video.
Không cần thấy đủ các dấu hiệu. Chỉ một hai điểm kết hợp với nội dung hứa hẹn quá mức đã đủ để dừng lại, không mua, không để lại số điện thoại.
Kiểm người trong video trong ba bước
Bước kiểm quan trọng nhất là đối chiếu với nguồn chính thức của chính người hoặc tổ chức được nhắc tới. Có thể nhờ con cháu làm cùng.
- Ghi lại tên bác sĩ, chức danh, nơi công tác được nhắc trong video. Tìm tên đó cùng tên bệnh viện trên công cụ tìm kiếm, kèm các từ như "mạo danh", "cảnh báo", "giả mạo". Nhiều cơ sở y tế đã đăng cảnh báo về chính những video kiểu này.
- Tìm trang chính thức của bệnh viện hoặc cơ quan nơi người đó làm việc, xem có thông tin về việc bác sĩ tham gia quảng cáo sản phẩm hay không. Với người nổi tiếng, xem trang có dấu xác thực của chính họ.
- Tra thông tin sản phẩm: có tên doanh nghiệp, số đăng ký hoặc số công bố sản phẩm không; tên trên vỏ hộp có khớp với tên trong video không. Nếu không tìm được bất kỳ thông tin nào, đó đã là câu trả lời.
- Nếu đang dùng thuốc điều trị, chụp màn hình quảng cáo và hỏi bác sĩ đang chữa cho mình ở lần khám tới, thay vì tự mua thử.
Tìm kiếm hình ảnh bằng tính năng có sẵn trên điện thoại, như chụp một khung hình rồi tìm bằng Google Lens, đôi khi giúp tìm ra đoạn video gốc của bác sĩ ở một chương trình khác, với nội dung hoàn toàn không liên quan đến sản phẩm.
Bốn kiểu video ghép thường gặp trong quảng cáo sức khoẻ
Không phải video giả nào cũng dùng cùng một kỹ thuật. Biết các kiểu hay gặp giúp bạn nhận ra nhanh hơn khi lướt mạng, kể cả khi hình ảnh trông rất thật.
| Kiểu video | Cách làm thường thấy | Chỗ dễ lộ |
|---|---|---|
| Cắt từ chương trình thật, lồng giọng mới | Lấy đoạn bác sĩ đang nói về chủ đề khác, thay tiếng bằng giọng AI đọc lời quảng cáo | Khẩu hình không khớp, logo chương trình bị che, nội dung lạc chủ đề |
| Ghép mặt lên người đọc quảng cáo | Một người ngồi đọc kịch bản, khuôn mặt được thay bằng mặt bác sĩ hoặc nghệ sĩ | Rìa mặt nhoè, cổ và mặt khác màu, đầu ít cử động |
| "Phóng sự" dựng từ nhiều nguồn | Ghép cảnh bệnh viện, cảnh phỏng vấn, lời dẫn của "phát thanh viên" giọng máy | Cảnh rời rạc, giọng dẫn đều đều, không có tên chương trình rõ ràng |
| Ảnh tĩnh có miệng chuyển động | Một tấm ảnh chân dung được làm cho cử động môi theo lời đọc | Mắt và trán gần như đứng yên, tóc không lay, bóng không đổi |
Điểm chung của cả bốn kiểu là người thật trong video không hề nói những câu được nghe. Vì vậy câu hỏi đúng không phải "video này làm bằng gì" mà là "người này có thật sự nói điều này không". Câu hỏi thứ hai trả lời được bằng nguồn chính thức, còn câu hỏi thứ nhất nhiều khi chuyên gia cũng phải mất thời gian.
Một mẹo nhỏ: tắt tiếng rồi xem lại video. Khi không bị giọng nói dẫn dắt, nhiều người nhận ra ngay khuôn mặt cứng, ánh mắt không đổi hướng hoặc cử chỉ không ăn nhập với lời. Với người lớn tuổi, cách này dễ làm hơn việc soi từng chi tiết khi đang nghe.
Pháp luật nói gì về quảng cáo dùng hình ảnh bác sĩ và người nổi tiếng
Pháp luật Việt Nam bảo vệ quyền của cá nhân đối với hình ảnh của mình: việc dùng hình ảnh một người, nhất là cho mục đích thương mại, về nguyên tắc cần sự đồng ý của người đó. Bộ luật Dân sự ghi nhận quyền này, và pháp luật về quảng cáo cấm sử dụng danh nghĩa, hình ảnh của tổ chức, cá nhân khi chưa được phép. Một video ghép mặt bác sĩ để bán hàng vì vậy vừa xâm phạm quyền của chính bác sĩ, vừa là quảng cáo gây nhầm lẫn cho người mua.
Riêng lĩnh vực y tế có thêm nhiều giới hạn: quảng cáo thuốc, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, trang thiết bị y tế phải tuân theo quy định chuyên ngành, có điều kiện về nội dung, và nhiều trường hợp phải được cơ quan có thẩm quyền xác nhận nội dung trước khi phát. Các quy định này được sửa đổi theo thời gian; muốn biết chi tiết từng trường hợp, nên tra văn bản gốc hiện hành hoặc hỏi người có chuyên môn.
Người xem không cần thuộc luật. Chỉ cần nhớ: một quảng cáo sức khoẻ đúng luật không thể gọi thực phẩm chức năng là thuốc, không thể hứa chữa khỏi bệnh, và không thể dùng mặt bác sĩ khi bác sĩ không đồng ý. Thấy ngược lại là đủ lý do để không tin và báo cáo quảng cáo đó.
Nói chuyện với cha mẹ khi họ đã tin hoặc đã mua
Tình huống hay gặp: cha mẹ đã đặt mua vì "chính giáo sư trên ti vi nói", hoặc đã uống được một thời gian. Phản ứng đầu tiên của con cháu thường là trách: "Sao bố mẹ dễ tin thế." Câu đó làm người lớn tuổi phòng thủ và giấu chuyện ở lần sau. Cách hiệu quả hơn là bắt đầu bằng việc thừa nhận video rất giống thật, rồi cùng xem lại.
Hãy ngồi cạnh, mở video, cùng tìm tên bác sĩ kèm chữ "mạo danh". Khi chính cha mẹ đọc thấy thông báo của bệnh viện, họ tự đi đến kết luận, không cần ai thuyết phục. Nếu không tìm được thông tin, cùng xem lại những lời hứa trong video và so với những gì bác sĩ điều trị từng nói về bệnh của họ.
Điều quan trọng nhất là chuyện thuốc men. Nếu cha mẹ đã bỏ hoặc giảm thuốc được kê để dùng sản phẩm quảng cáo, cần đưa họ đi khám lại sớm và kể rõ cho bác sĩ. Không tự quyết định thay, cũng không tự ý cho dùng lại liều cũ khi chưa hỏi bác sĩ. Sản phẩm đã mua thì giữ lại vỏ hộp, hoá đơn, tin nhắn đặt hàng để phản ánh nếu cần.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết video có phải do AI ghép hay chỉ cắt từ chương trình thật?
Cả hai đều có thể là mạo danh. Video cắt từ chương trình thật rồi lồng lời khác vào cũng lừa người xem như video ghép mặt. Thay vì cố phân biệt kỹ thuật, hãy kiểm xem chính bác sĩ hoặc cơ sở y tế có xác nhận việc quảng cáo sản phẩm đó không.
Có nên bình luận dưới quảng cáo để cảnh báo người khác không?
Có thể, nhưng nhiều trang giả xoá bình luận hoặc tắt bình luận. Cách có tác dụng hơn là dùng chức năng báo cáo quảng cáo của nền tảng, chọn lý do lừa đảo hoặc mạo danh. Bạn cũng có thể báo cho cơ sở y tế có bác sĩ bị mạo danh để họ xử lý.
Sản phẩm có số công bố thì có đảm bảo video quảng cáo là thật không?
Không. Số công bố cho biết sản phẩm đã làm thủ tục với cơ quan quản lý, không xác nhận việc bác sĩ hay người nổi tiếng nào giới thiệu nó. Một sản phẩm có giấy tờ vẫn có thể bị bán bằng video ghép mặt và lời hứa sai sự thật.
Người nổi tiếng thật sự nhận quảng cáo thì có khác gì không?
Người nổi tiếng được phép quảng cáo khi đúng quy định, và họ cũng chịu trách nhiệm về nội dung mình giới thiệu. Quảng cáo thật thường xuất hiện trên trang chính thức của họ hoặc của nhãn hàng, có thông tin doanh nghiệp rõ ràng, và không chứa lời hứa chữa khỏi bệnh.
Đã mua sản phẩm qua quảng cáo giả thì có đòi lại tiền được không?
Tuỳ cách thanh toán và người bán. Hãy lưu tin nhắn, hoá đơn, mã vận đơn, rồi liên hệ người bán và đơn vị vận chuyển. Nếu có dấu hiệu lừa đảo, có thể phản ánh tới cơ quan bảo vệ người tiêu dùng hoặc trình báo công an. Không dùng sản phẩm khi chưa hỏi bác sĩ.
Vì sao những quảng cáo này vẫn chạy được trên mạng xã hội?
Nền tảng duyệt quảng cáo phần lớn bằng máy và không kiểm được mọi video ghép tinh vi. Kẻ gian cũng thay trang, thay tài khoản liên tục. Báo cáo của người dùng giúp nền tảng gỡ nhanh hơn, nên mỗi lần báo cáo đều có ích.