Nhìn thấy đúng khuôn mặt người quen trong cuộc gọi video không còn chứng minh được đó là họ. Phần mềm thay mặt bằng trí tuệ nhân tạo có thể gắn khuôn mặt của một người lên người khác theo thời gian thực. Kẻ gian thường gọi rất ngắn, hình mờ, rồi viện cớ mạng yếu để chuyển sang nhắn tin xin tiền. Cách kiểm hiệu quả là yêu cầu những cử động máy khó theo kịp, và quan trọng hơn, xác nhận qua một kênh khác do bạn chủ động.
Nhiều người từng được khuyên "nghi thì gọi video cho chắc". Lời khuyên đó đúng vài năm trước, nay không còn đủ. Bài này giải thích vì sao, những dấu hiệu nhìn ra được trên màn hình điện thoại, và một quy trình thử đơn giản để dùng cho cả nhà.
Vì sao "gọi video cho chắc" không còn chắc
Trong nhiều năm, gọi video được coi là cách xác minh tốt nhất vì làm giả hình ảnh chuyển động theo thời gian thực rất khó. Điều đó đã thay đổi. Các phần mềm thay mặt hiện có thể nhận hình từ camera của kẻ gian, thay khuôn mặt bằng khuôn mặt mục tiêu dựa trên ảnh và video lấy từ mạng, rồi phát ra như một camera bình thường. Chất lượng chưa hoàn hảo, nhưng trên màn hình điện thoại nhỏ, đường truyền chập chờn và trong vài giây đầu căng thẳng, nó đủ để lừa.
Kẻ gian cũng không cần cuộc gọi dài. Kịch bản thường gặp là một cuộc gọi vài giây đến dưới một phút: thấy mặt, nghe vài tiếng, rồi hình đứng hoặc cúp, kèm tin nhắn "mạng yếu quá, nhắn tin nhé". Mục đích của cuộc gọi chỉ là để bạn đã thấy mặt, sau đó mọi yêu cầu trong tin nhắn được bạn tin theo.
Thêm vào đó, cuộc gọi thường đến từ tài khoản thật của người quen đã bị chiếm. Ảnh đại diện đúng, lịch sử trò chuyện đúng, khuôn mặt đúng. Ba lớp "đúng" chồng lên nhau làm người nhận gần như không nghĩ tới chuyện giả. Đó là lý do cần một thói quen kiểm không dựa vào việc nhìn.
Dấu hiệu hình ảnh của khuôn mặt bị thay
Những dấu hiệu dưới đây xuất hiện nhiều ở phần mềm thay mặt chạy trực tiếp. Chúng hay lộ ra ở rìa mặt và khi khuôn mặt chuyển động nhanh. Không phải cuộc gọi giả nào cũng có đủ, và cuộc gọi thật qua mạng yếu cũng có thể vỡ hình.
| Chỗ nhìn | Dấu hiệu nghi ngờ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Đường viền mặt, chân tóc, tai | Nhoè, rung, màu da mặt khác màu cổ | Rõ nhất khi người kia nghiêng đầu |
| Miệng và lời nói | Khẩu hình lệch tiếng, răng mờ thành một mảng | Mạng chậm cũng gây lệch, nên xem kèm dấu hiệu khác |
| Mắt | Ít chớp, ánh nhìn trống, hai mắt phản chiếu ánh sáng khác nhau | Phần mềm mới đã cải thiện nhiều |
| Ánh sáng | Mặt sáng một hướng, phông nền sáng hướng khác | Dễ nhận khi ngồi gần cửa sổ hoặc đèn |
| Tay và vật che mặt | Tay đưa qua mặt thì mặt biến dạng, nhoè hoặc "xuyên" qua tay | Một trong những phép thử mạnh nhất |
| Góc nghiêng | Quay ngang 90 độ thì mặt méo, sống mũi lệch | Phần mềm thường học ảnh chụp thẳng |
| Độ phân giải | Hình cố tình mờ, nhỏ, xa, tắt bớt đèn | Mờ là cách che lỗi phổ biến |
Đừng biến cuộc gọi thành buổi soi lỗi kéo dài. Mục tiêu của bảng là giúp bạn nhận ra cảm giác "có gì đó không ổn" sớm hơn, rồi chuyển sang bước xác nhận bằng kênh khác. Nếu bạn phải nhìn rất lâu mới quyết định được, nghĩa là cách nhìn không đủ để quyết định.
Ba phép thử trong cuộc gọi, làm tự nhiên không gây khó chịu
Các phép thử này dựa vào điểm yếu chung của phần mềm thay mặt: khó xử lý khi khuôn mặt bị che, quay nghiêng mạnh, hoặc khi phải phản ứng với yêu cầu bất ngờ. Bạn có thể đưa ra như một lời trêu đùa bình thường giữa người nhà.
- Nhờ người kia đưa tay qua trước mặt chậm rãi, hoặc gãi mũi, chỉnh kính. Khuôn mặt giả thường nhoè hoặc lộ khuôn mặt thật trong khoảnh khắc tay che.
- Nhờ quay đầu sang ngang hẳn, như "quay sang cho mẹ xem tóc mới". Khuôn mặt giả hay méo ở góc nghiêng.
- Nhờ làm một việc gắn với hoàn cảnh thật: cầm ly nước lên uống, quay camera ra cửa sổ cho xem trời, rồi quay lại. Việc chuyển cảnh làm phần mềm phải dựng lại khuôn mặt từ đầu.
- Hỏi một câu chỉ người thật biết, không có trên mạng, và để ý người kia có trả lời ngay hay vòng vo.
- Nếu người kia từ chối mọi yêu cầu, cúp máy vội, hoặc nói "mạng yếu" ngay khi bạn đề nghị, coi như cuộc gọi không đạt và chuyển sang xác nhận bằng kênh khác.
Lưu ý: phần mềm sẽ ngày càng vượt qua những phép thử này. Vì vậy chúng chỉ là lớp lọc đầu. Lớp quyết định vẫn là gọi lại bằng số điện thoại đã lưu, hoặc hỏi qua một người thứ ba.
Kịch bản quen: cuộc gọi ngắn, hình mờ, rồi chuyển sang nhắn tin
Một tình huống giả định thường gặp: bạn nhận tin nhắn từ tài khoản của một người bạn lâu năm, hỏi han vài câu rồi nhờ chuyển giúp một khoản tiền vì "tài khoản đang lỗi". Bạn còn nghi, nên gọi video. Người kia bắt máy, bạn thấy đúng mặt bạn mình, hình hơi tối và giật, nghe được một hai câu "ừ, tao đây", rồi cuộc gọi tắt. Tin nhắn hiện lên: "Mạng chỗ tao yếu, mày chuyển giúp nhé, tối tao gửi lại."
Toàn bộ kịch bản được thiết kế để cuộc gọi video thay thế cho việc xác minh, không phải để trò chuyện. Mấy chi tiết lặp lại cần thuộc: cuộc gọi chủ động được đề nghị ngắn hoặc người kia tự cúp; hình ảnh tối, xa, khuôn mặt chiếm một phần nhỏ khung hình; giọng ít, chủ yếu tiếng ồn; ngay sau đó là yêu cầu chuyển tiền hoặc gửi mã, với tài khoản nhận tiền đứng tên một người khác.
Khi nhận ra khuôn mẫu này, câu trả lời đơn giản: "Để tao gọi số điện thoại mày cho chắc." Nếu là bạn thật, họ sẽ hiểu. Nếu là kẻ gian, họ sẽ viện thêm lý do: điện thoại hỏng, đang ở nước ngoài, đang họp. Mỗi lý do mới là thêm một dấu hiệu.
Hiểu lầm phổ biến về cuộc gọi video giả
"Deepfake chỉ làm được video quay sẵn." Không còn đúng. Đã có phần mềm thay mặt chạy trực tiếp đủ nhanh cho cuộc gọi video, nhất là khi hình được giữ ở độ phân giải thấp.
"Người thân mình không nổi tiếng nên không ai làm giả." Kẻ gian không cần người nổi tiếng. Họ cần vài tấm ảnh rõ mặt và một tài khoản có nhiều bạn bè tin tưởng. Người bình thường với nhiều ảnh công khai là mục tiêu phù hợp.
"Thấy cả mặt lẫn giọng là chắc rồi." Mặt và giọng có thể được làm giả riêng rồi ghép vào cùng một cuộc gọi. Hai thứ cùng đúng không cộng lại thành bằng chứng, vì cả hai đều sao chép được.
"Cứ soi kỹ là thấy." Có lúc thấy, có lúc không. Người đang lo lắng, nhìn trên màn hình nhỏ, trong vài giây, rất khó soi. Quy tắc gọi lại không phụ thuộc vào thị lực hay kinh nghiệm.
"Công cụ phát hiện deepfake sẽ báo giúp." Các công cụ này chưa chạy sẵn trong ứng dụng gọi video thông dụng, và khi có cũng không chính xác tuyệt đối. Đừng đợi công nghệ bảo vệ bạn ở bước này.
Doanh nghiệp, cửa hàng cũng bị lừa bằng cuộc gọi video giả
Không chỉ gia đình mới là mục tiêu. Kịch bản tương tự đã được ghi nhận ở doanh nghiệp: nhân viên kế toán nhận cuộc gọi video từ "giám đốc" yêu cầu chuyển gấp một khoản cho đối tác, kèm lý do bí mật kinh doanh. Ở quy mô nhỏ hơn, nhân viên cửa hàng có thể nhận cuộc gọi từ "chủ tiệm" bảo chuyển tiền hàng vào một tài khoản mới, hoặc đưa hàng cho người đến lấy.
Cách phòng ở nơi làm việc là đặt quy trình không phụ thuộc vào việc nhìn mặt: mọi yêu cầu chuyển tiền bất thường phải được xác nhận lại qua số điện thoại đã lưu hoặc gặp trực tiếp, đổi tài khoản nhận tiền của đối tác phải có văn bản và gọi lại người phụ trách quen. Chủ cơ sở nên nói rõ với nhân viên rằng họ sẽ không bị trách khi gọi lại để kiểm, kể cả khi chính chủ đang vội. Quy tắc rõ ràng giúp nhân viên tự tin từ chối một cuộc gọi đáng ngờ.
Giảm nguy cơ khuôn mặt của chính bạn bị dùng
Phần mềm thay mặt cần nguyên liệu là ảnh và video rõ mặt từ nhiều góc. Người có hàng trăm ảnh chân dung công khai, nhiều video nói chuyện thẳng vào camera, là người dễ bị dùng mặt nhất. Không cần xoá hết, nhưng có thể chuyển phần lớn ảnh cá nhân về chế độ bạn bè, giữ công khai một vài ảnh đại diện.
Bảo vệ tài khoản là bước có tác dụng lớn nhất, vì kịch bản phổ biến nhất dùng chính tài khoản thật bị chiếm để gọi. Bật xác thực hai lớp, không đăng nhập vào đường dẫn lạ, kiểm danh sách thiết bị đang đăng nhập định kỳ. Khi phát hiện tài khoản bị chiếm, báo ngay cho người thân, bạn bè rằng mọi yêu cầu tiền bạc từ tài khoản đó đều không phải của bạn.
Cuối cùng, nói chuyện với người hay gọi video cho bạn nhất, thường là cha mẹ, ông bà. Thống nhất rằng sẽ không bao giờ xin tiền qua cuộc gọi video ngắn rồi nhắn tin. Khi đã có thoả thuận này, bất kỳ cuộc gọi nào đi ngược lại đều tự lộ.
Nếu đã lỡ làm theo sau một cuộc gọi video giả
Nhiều người rất xấu hổ khi nhận ra mình đã bị lừa bởi một khuôn mặt quen. Không có gì phải xấu hổ: kịch bản được thiết kế để lừa cả người cẩn thận. Điều quan trọng là hành động nhanh.
- Liên hệ ngay ngân hàng của bạn qua số chính thức để báo giao dịch nghi lừa đảo, đề nghị hỗ trợ tra soát.
- Chụp lại toàn bộ tin nhắn, lịch sử cuộc gọi, tài khoản nhận tiền, thời gian. Không xoá cuộc trò chuyện.
- Báo cho người bị mạo danh để họ lấy lại tài khoản và cảnh báo người khác.
- Trình báo công an nơi gần nhất, mang theo bằng chứng đã lưu.
- Báo cáo tài khoản giả hoặc bị chiếm với nền tảng mạng xã hội qua chức năng báo cáo.
- Cảnh giác với lời mời "lấy lại tiền giúp" sau đó; đây thường là lớp lừa thứ hai.
Quy trình chi tiết khi đã chuyển tiền đã có nhiều hướng dẫn riêng; điểm cần nhớ là giờ đầu tiên có ý nghĩa nhất.
Câu hỏi thường gặp
Cuộc gọi video bị giật, mờ có phải là dấu hiệu chắc chắn của deepfake không?
Không. Mạng yếu, điện thoại cũ, phòng tối đều gây mờ và giật. Hình mờ chỉ là lý do để bạn cẩn thận hơn, nhất là khi đi kèm yêu cầu tiền bạc. Quyết định vẫn nên dựa vào việc gọi lại số đã lưu chứ không dựa vào chất lượng hình.
Đề nghị người kia đưa tay qua mặt có bất lịch sự không?
Bạn có thể đề nghị như một câu trêu đùa, hoặc nhờ làm một việc tự nhiên như chỉnh kính, gãi mũi, cầm cốc nước. Với người thân, có thể thống nhất trước rằng cả nhà sẽ làm vậy khi có chuyện tiền bạc, để không ai thấy bị nghi ngờ.
Phần mềm thay mặt có làm giả được cả giọng không?
Phần mềm thay mặt chủ yếu xử lý hình. Giọng thường được làm giả bằng công cụ khác, hoặc kẻ gian ít nói, đổ cho tiếng ồn. Có những cuộc gọi kết hợp cả hai. Vì vậy đừng coi việc nghe đúng giọng là lớp xác nhận thứ hai.
Nếu người gọi đang ở nước ngoài và không gọi điện thường được thì kiểm thế nào?
Liên hệ qua một người khác ở cùng nơi: bạn cùng phòng, đồng nghiệp, người thân khác. Hoặc hỏi một chi tiết riêng mà chỉ hai người biết. Nếu tình huống thật sự khẩn cấp, người ở nước ngoài thường có thêm kênh hỗ trợ tại chỗ, không phụ thuộc duy nhất vào bạn.
Có nên đăng cảnh báo khi phát hiện ai đó dùng mặt bạn mình để gọi lừa?
Nên báo ngay cho người bị mạo danh và để họ đăng cảnh báo trên trang của chính họ. Khi bạn tự đăng, hãy viết ngắn, không đăng lại ảnh chụp cuộc gọi có khuôn mặt giả rõ nét, vì những ảnh đó có thể bị dùng tiếp.
Trẻ em có bị lừa bằng cuộc gọi video giả mặt cha mẹ không?
Có thể, ví dụ kẻ gian giả mặt phụ huynh gọi cho con để hỏi mật khẩu, mã xác nhận hoặc bảo con đi đâu đó. Hãy dặn con rằng cha mẹ không bao giờ hỏi mã qua cuộc gọi, và khi có yêu cầu lạ thì gọi lại số của cha mẹ hoặc hỏi người lớn ở gần.