Nhãn "do AI tạo" hay "nội dung đã được chỉnh sửa bằng AI" trên mạng xã hội cho biết một ảnh, video hoặc âm thanh được tạo hoặc thay đổi bằng công cụ trí tuệ nhân tạo, theo khai báo của người đăng hoặc theo dấu mà nền tảng đọc được. Nhãn có ích nhưng không đầy đủ: có nhãn không có nghĩa nội dung sai sự thật, và thiếu nhãn không có nghĩa nội dung là thật. Người xem vẫn cần hỏi nội dung đó đang được dùng để nói điều gì, và điều đó có nguồn nào xác nhận.
Bài này giải thích nhãn đến từ đâu, vì sao nhiều nội dung AI không có nhãn, và cách đọc nhãn khi gặp một tin nóng. Giao diện và tên gọi nhãn khác nhau giữa các nền tảng và thay đổi thường xuyên, nên bài chỉ mô tả ở mức chung.
Nhãn AI đến từ đâu
Có hai nguồn chính. Nguồn thứ nhất là người đăng tự khai. Nhiều nền tảng có tuỳ chọn khi đăng bài để đánh dấu nội dung do AI tạo, và yêu cầu người đăng bật tuỳ chọn này với nội dung trông như thật, nhất là nội dung mô tả người thật hoặc sự kiện. Người không khai có thể bị gỡ bài hoặc giảm phân phối nếu bị phát hiện, nhưng việc phát hiện không phải lúc nào cũng xảy ra.
Nguồn thứ hai là nền tảng tự đọc dấu. Một số công cụ tạo ảnh, video gắn thông tin nhận diện vào tệp: siêu dữ liệu ghi nguồn gốc theo chuẩn chung về thông tin xác thực nội dung, hoặc thuỷ vân ẩn. Khi tệp còn giữ những dấu này, nền tảng có thể tự gắn nhãn mà người đăng không cần khai. Một số nền tảng còn dùng mô hình phát hiện riêng, nhưng thường thận trọng vì sợ gắn nhầm.
Ngoài ra, pháp luật nhiều nước, trong đó có Việt Nam, đang hướng tới yêu cầu gắn dấu hiệu nhận biết với nội dung do AI tạo ra. Các quy định cụ thể về đối tượng phải gắn, hình thức gắn và cách xử lý vi phạm đang được ban hành và hướng dẫn dần; người làm nội dung nên theo dõi văn bản hiện hành. Với người xem, điều cần nhớ là nhãn là kết quả của nhiều cơ chế chồng lên nhau, và không cơ chế nào bao phủ hết.
Bốn trường hợp khi gặp một nội dung trên mạng
Có nhãn hay không có nhãn, nội dung thật hay giả, kết hợp thành bốn trường hợp. Mỗi trường hợp cần cách đọc riêng.
| Trường hợp | Ví dụ giả định | Cách đọc |
|---|---|---|
| Có nhãn, dùng đúng | Tranh minh hoạ do AI vẽ cho bài viết về mùa lũ, ghi rõ là minh hoạ | Nội dung minh bạch; không nhầm tranh với ảnh hiện trường |
| Có nhãn, dùng để đánh lừa | Ảnh AI về một vụ cháy kèm chú thích như tin thật, nhãn nằm ở góc nhỏ | Nhãn đúng nhưng chú thích sai; thông tin vẫn là giả |
| Không nhãn, nội dung thật | Ảnh người dân chụp bằng điện thoại | Phần lớn nội dung thật không có nhãn hay dấu nguồn gốc nào |
| Không nhãn, nội dung AI | Video ghép mặt được đăng lại qua ảnh chụp màn hình | Dấu đã mất hoặc chưa từng có; nhãn không giúp được |
Nhìn bảng sẽ thấy nhãn chỉ trả lời một câu hỏi hẹp: nội dung có liên quan đến AI hay không. Câu hỏi quan trọng hơn, nội dung có đang nói đúng sự thật không, vẫn phải trả lời bằng cách kiểm nguồn như với mọi tin khác.
Vì sao nhiều nội dung AI không có nhãn
Người đăng không khai. Người có ý lừa sẽ không tự gắn nhãn. Người không có ý lừa cũng thường quên, hoặc không biết có tuỳ chọn đó.
Dấu bị mất khi chụp lại màn hình. Siêu dữ liệu nằm trong tệp gốc. Khi ai đó chụp màn hình rồi đăng lại, tệp mới không còn dấu. Đây là con đường phổ biến nhất khiến nội dung AI "mất nhãn" khi lan truyền.
Ứng dụng nhắn tin nén ảnh. Gửi ảnh qua nhiều ứng dụng nhắn tin làm ảnh bị nén và có thể xoá siêu dữ liệu. Ảnh đến nhóm Zalo, Messenger thường đã không còn thông tin nguồn gốc.
Công cụ tạo không gắn dấu. Không phải công cụ tạo nội dung nào cũng tham gia các chuẩn ghi nguồn gốc. Nội dung từ những công cụ này không có gì để nền tảng đọc.
Nội dung chỉnh sửa một phần. Ảnh thật được sửa một chi tiết bằng AI, như xoá người, thêm khói, đổi chữ trên biển, có thể không bị coi là "do AI tạo" và không được gắn nhãn, dù chính chi tiết đó làm thay đổi ý nghĩa bức ảnh.
Nền tảng khác nhau, quy tắc khác nhau. Một video có nhãn trên nền tảng này có thể mất nhãn khi được tải xuống và đăng lại trên nền tảng khác.
Đọc nhãn khi gặp một tin nóng
Khi một ảnh hoặc video về sự việc gây lo lắng xuất hiện trong dòng tin của bạn, có thể kết hợp việc đọc nhãn với các bước kiểm quen thuộc như sau.
- Nhìn xem nội dung có nhãn AI không, và nhãn nằm ở đâu: trên chính ảnh, dưới tên người đăng hay trong mục thông tin. Một số nền tảng cho bấm vào nhãn để xem chi tiết như công cụ tạo, thời điểm chỉnh sửa.
- Nếu có nhãn: đọc lại chú thích. Chú thích có nói đây là minh hoạ không, hay trình bày như ảnh thật của sự việc? Nội dung AI được dùng như bằng chứng của sự việc có thật là dấu hiệu đánh lừa.
- Nếu không có nhãn: đừng coi đó là xác nhận nội dung thật. Tiếp tục kiểm nguồn: ai đăng đầu tiên, có ảnh khác góc không, có nguồn chính thức nhắc tới sự việc không.
- Xem nội dung đến với bạn qua đường nào. Ảnh đến từ nhóm nhắn tin, từ ảnh chụp màn hình bài đăng khác, gần như chắc chắn đã mất mọi dấu nguồn gốc.
- Khi chia sẻ lại nội dung có nhãn AI, giữ nguyên nhãn và chú thích. Không cắt bỏ phần ghi chú, không chụp màn hình để đăng lại.
Quy trình này giúp nhãn trở thành một công cụ thay vì một cái bẫy. Người xem tin vào nhãn quá mức sẽ dễ bị lừa bởi nội dung giả không có nhãn, và dễ nghi oan nội dung thật.
Hiệu ứng ngược: khi nhãn làm người ta tin nhầm
Các nhà nghiên cứu về thông tin sai lệch từng cảnh báo một hiệu ứng: khi một số tin sai được gắn cảnh báo, người đọc có xu hướng tin những tin không bị gắn cảnh báo hơn, kể cả khi chúng cũng sai. Lý do là sự vắng mặt của cảnh báo bị hiểu như một sự xác nhận ngầm. Điều tương tự có thể xảy ra với nhãn AI.
Khi người dùng quen với việc ảnh AI có nhãn, họ có thể nghĩ ảnh không có nhãn là ảnh thật. Kẻ muốn lừa chỉ cần chụp màn hình để xoá dấu là vượt qua được. Vì vậy cần nói rõ với người thân, nhất là người lớn tuổi và học sinh: nhãn là thông tin thêm, không phải tem bảo đảm.
Một hiệu ứng ngược khác được hai học giả luật Robert Chesney và Danielle Citron gọi là "lợi tức của kẻ nói dối" (liar's dividend): khi ai cũng biết có nội dung giả, người bị bắt gặp bởi một ảnh, video thật có thể tuyên bố đó là AI để chối bỏ. Nhãn không giải quyết được vấn đề này. Chỉ có nguồn gốc rõ ràng, nhiều nguồn độc lập và quy trình kiểm chứng mới giúp phân định.
Nói với người lớn tuổi và học sinh về nhãn AI
Với người lớn tuổi, đừng giải thích về siêu dữ liệu hay thuỷ vân. Chỉ cần hai câu dễ nhớ: "Có chữ AI là ảnh máy làm, đừng coi là ảnh thật của chuyện đang xảy ra. Không có chữ AI thì vẫn chưa chắc là thật, phải xem ai đăng và có báo nào đưa không." Hãy chỉ cho họ thấy nhãn nằm ở đâu trên ứng dụng họ hay dùng, vì chữ thường nhỏ và dễ bị bỏ qua khi lướt nhanh.
Với học sinh, có thể biến việc đọc nhãn thành một hoạt động thảo luận. Giáo viên chuẩn bị vài ảnh, một số có nhãn, một số không, một số là ảnh thật chụp lại màn hình. Học sinh chia nhóm đoán và giải thích lý do, rồi giáo viên công bố nguồn gốc thật của từng ảnh. Mục đích không phải là đoán đúng nhiều, mà để học sinh tự thấy nhãn không đủ, và thấy giá trị của việc tìm nguồn. Không chấm điểm, không xếp hạng nhóm nào giỏi hơn.
Với cả hai nhóm, điều cần tránh là gieo nỗi sợ "cái gì cũng có thể là giả nên không tin gì cả". Thái độ đó cũng nguy hiểm như tin hết, vì người ta sẽ bỏ qua cả những cảnh báo thật. Thông điệp cân bằng là: phần lớn nội dung bình thường không cần kiểm, nhưng tin nóng gây lo lắng hoặc kèm yêu cầu hành động thì đáng dành vài phút.
Người đăng nội dung nên gắn nhãn thế nào cho có trách nhiệm
Nếu bạn dùng công cụ AI để tạo hoặc chỉnh sửa ảnh, video trông như thật, nhất là có người thật, địa danh thật hoặc mô tả sự kiện, hãy bật tuỳ chọn khai báo của nền tảng khi đăng. Đồng thời ghi rõ trong chú thích và tốt nhất là ngay trên nội dung, vì chú thích dễ bị cắt khi người khác đăng lại.
Với nội dung chỉnh sửa một phần, hãy nói rõ phần nào đã được sửa. "Ảnh đã được xoá phông bằng AI" khác hẳn "ảnh đã thêm khói lửa bằng AI". Người xem cần biết chỗ nào là thật để không hiểu sai.
Không tạo nội dung AI giả làm sự kiện có thật đang diễn ra, giả làm người thật nói điều họ không nói, kể cả để đùa. Khi nội dung rời khỏi trang của bạn, ý đùa thường mất, chỉ còn nội dung giả. Nếu thấy nội dung của mình bị đăng lại mà mất nhãn, hãy lên tiếng ở nơi nó đang lan và báo cáo với nền tảng.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh có nhãn "đã chỉnh sửa bằng AI" có phải là ảnh giả không?
Không nhất thiết. Nhãn có thể xuất hiện khi ảnh thật chỉ được chỉnh nhẹ như xoá vật thừa, làm nét, đổi nền. Điều cần xem là phần chỉnh sửa có làm thay đổi ý nghĩa của ảnh không, và ảnh đang được dùng để nói điều gì trong chú thích.
Làm sao xem thông tin nguồn gốc của một bức ảnh?
Một số nền tảng cho bấm vào nhãn để xem chi tiết. Ngoài ra có những công cụ đọc thông tin xác thực nội dung theo chuẩn chung, cho phép tải ảnh lên để xem. Nếu ảnh đã qua chụp màn hình hoặc ứng dụng nhắn tin, thông tin thường không còn.
Nền tảng có gắn nhãn nhầm ảnh thật không?
Có thể. Ảnh chụp bằng điện thoại có tính năng AI tích hợp, hoặc ảnh được chỉnh bằng phần mềm có tính năng AI, có thể bị gắn nhãn dù nội dung chính là thật. Nếu ảnh của bạn bị gắn nhãn nhầm, nhiều nền tảng cho phép gửi phản hồi.
Pháp luật Việt Nam có bắt buộc gắn nhãn nội dung AI không?
Pháp luật Việt Nam đang hướng tới yêu cầu gắn dấu hiệu nhận biết với sản phẩm, nội dung do AI tạo ra, và các quy định chi tiết đang được hướng dẫn dần. Người làm nội dung nên tra văn bản hiện hành. Dù chưa rõ chi tiết, dùng nội dung giả để đưa thông tin sai sự thật đã bị pháp luật cấm.
Có nên dạy con chỉ tin nội dung không có nhãn AI không?
Không nên, vì đó chính là hiệu ứng ngược. Hãy dạy con rằng nhãn cho biết thêm thông tin, nhưng thiếu nhãn không có nghĩa là thật. Câu hỏi quan trọng vẫn là ai đăng, đăng ở đâu, và có nguồn nào khác xác nhận không.