Một tin nói "động đất mạnh sẽ xảy ra vào ngày X, lúc Y giờ ở khu Z" là tin giả, dù người đưa tin tự giới thiệu là chuyên gia hay nhà nghiên cứu. Theo các cơ quan địa chấn trên thế giới, khoa học hiện chưa có phương pháp nào dự báo chính xác cả ba yếu tố thời điểm, vị trí và độ lớn của một trận động đất. Điều làm được là đánh giá xác suất trong nhiều năm cho một vùng, và cảnh báo sớm vài giây đến vài chục giây sau khi động đất đã bắt đầu.
Sóng thần thì khác: sau một trận động đất lớn dưới biển, cơ quan chuyên môn có thể ra cảnh báo sóng thần trước khi sóng tới bờ, vì sóng cần thời gian để lan đi. Hiểu ranh giới này giúp bạn bỏ qua những lời "tiên tri" gây hoảng, nhưng vẫn coi trọng cảnh báo thật. Bài dưới đây giải thích cơ chế, các dạng tin đồn thường gặp và cách đọc một tin động đất cho đúng.
Vì sao chưa ai dự báo được động đất theo ngày giờ
Động đất xảy ra khi ứng suất tích tụ lâu năm trong các đứt gãy của vỏ Trái Đất được giải phóng đột ngột. Quá trình tích tụ diễn ra ở độ sâu nhiều kilômét, không quan sát trực tiếp được, và điểm "giọt nước tràn ly" phụ thuộc vào những chi tiết rất nhỏ của đá và ma sát mà hiện chưa đo được. Vì vậy, các nhà địa chấn có thể chỉ ra một đứt gãy đang tích tụ năng lượng, nhưng không nói được nó sẽ trượt vào tuần nào.
Trong nhiều thập kỷ, giới nghiên cứu đã thử tìm "dấu hiệu báo trước": thay đổi mực nước giếng, khí radon, từ trường, hành vi động vật, chuỗi động đất nhỏ. Một số trường hợp riêng lẻ được kể lại sau sự kiện, nhưng chưa dấu hiệu nào lặp lại đủ ổn định để dùng làm dự báo đáng tin. Đó là lý do các cơ quan khoa học uy tín đều nói rõ: hiện không ai dự báo được động đất theo ngày giờ.
Điều khoa học làm được gồm hai việc. Thứ nhất là bản đồ nguy cơ, cho biết vùng nào có khả năng xảy ra rung chấn mạnh trong vài chục năm, phục vụ quy chuẩn xây dựng. Thứ hai là hệ thống cảnh báo sớm ở một số nước: cảm biến phát hiện sóng đầu tiên của trận động đất vừa xảy ra và gửi cảnh báo trước khi sóng mạnh tới, thường chỉ trong vài giây đến vài chục giây. Cả hai đều không phải là "biết trước ngày giờ".
Các dạng tin đồn động đất, sóng thần hay gặp
"Chuyên gia nước ngoài dự báo". Tin gắn tên một người tự xưng nhà khoa học, đôi khi có thật nhưng không thuộc giới địa chấn, đưa ra một ngày cụ thể. Khi ngày đó qua đi bình yên, tin lặng xuống rồi lại xuất hiện với ngày mới.
Tin dựa vào trăng, thuỷ triều, thẳng hàng hành tinh. Lực hấp dẫn của Mặt Trăng có ảnh hưởng rất nhỏ tới vỏ Trái Đất, và các nghiên cứu chưa cho thấy điều này đủ để dự báo được một trận động đất cụ thể. Tin "ngày trăng tròn sẽ có động đất lớn" không có giá trị dự báo.
Mây lạ, động vật bỏ chạy. Ảnh đám mây hình dải, đàn chim bay loạn, cá chết được gắn với lời "điềm báo động đất". Mây có nhiều hình dạng do gió và độ ẩm; động vật phản ứng với vô số yếu tố. Sau mỗi trận động đất, người ta dễ nhớ lại những cảnh này và tin rằng chúng là dấu hiệu.
Tin "sóng thần sắp đổ vào" sau động đất ở nước xa. Một trận động đất xảy ra ở nơi khác được kể lại thành "sóng thần đang hướng về Việt Nam". Không phải động đất nào cũng gây sóng thần, và cơ quan chuyên môn sẽ đánh giá, thông báo nếu có nguy cơ cho bờ biển nước ta.
Tin "dư chấn mạnh hơn sắp tới, tối nay đừng ngủ trong nhà". Sau một trận động đất, dư chấn là có thật và có thể kéo dài. Nhưng giờ giấc cụ thể của dư chấn lớn thì cũng không dự báo được. Lời khuyên đúng là kiểm tra kết cấu nhà và nghe hướng dẫn của chính quyền, không phải theo một mốc giờ trên mạng.
Phân biệt dự báo, cảnh báo và tin đồn
Ba khái niệm hay bị dùng lẫn trong tin trên mạng. Bảng dưới đây giúp bạn đặt một tin vào đúng loại.
| Loại | Nói gì | Ai đưa ra | Có nên hành động ngay |
|---|---|---|---|
| Đánh giá nguy cơ dài hạn | Vùng này có khả năng xảy ra rung chấn mạnh trong vài chục năm | Cơ quan nghiên cứu địa chất, địa chấn | Dùng cho xây dựng, chuẩn bị lâu dài; không cần hoảng |
| Cảnh báo sóng thần | Có động đất lớn dưới biển, sóng có thể tới bờ khu vực X trong khoảng thời gian Y | Cơ quan chuyên môn về động đất, sóng thần; chính quyền phát lệnh | Có, làm theo hướng dẫn sơ tán khỏi vùng ven biển |
| Thông tin động đất vừa xảy ra | Vị trí, độ lớn, độ sâu của trận động đất đã xảy ra | Cơ quan địa chấn trong nước và quốc tế | Kiểm tra nhà cửa, theo dõi hướng dẫn |
| Tin "dự báo" ngày giờ | Động đất sẽ xảy ra lúc mấy giờ ngày nào ở đâu | Cá nhân, trang không rõ nguồn | Không; đây là tin giả |
Khi gặp một tin động đất, hãy hỏi: tin này nói về chuyện đã xảy ra hay sẽ xảy ra? Nếu là chuyện sẽ xảy ra mà có ngày giờ cụ thể, bạn đã có câu trả lời.
Đọc một tin động đất vừa xảy ra cho đúng
Ở Việt Nam, người dân một số tỉnh miền núi phía Bắc và Tây Nguyên đôi khi cảm nhận được rung lắc, kể cả từ các trận động đất ở nước láng giềng. Khi vừa thấy nhà rung hoặc đọc tin động đất, các bước sau giúp bạn nắm thông tin chính xác.
- Lo an toàn trước. Nếu đang rung, hãy cúi xuống, che đầu, bám vào vật chắc chắn; tránh xa cửa kính và vật treo. Đọc tin để sau.
- Tìm thông tin từ cơ quan địa chấn. Viện nghiên cứu về địa chất, địa vật lý trong nước thường công bố vị trí, độ lớn, độ sâu; báo chí có toà soạn sẽ trích lại.
- Đọc đúng con số. Độ lớn là năng lượng của trận động đất tại chấn tiêu; cường độ là mức rung tại từng nơi. Cùng một trận, nơi gần rung mạnh, nơi xa rung nhẹ.
- Xem có cảnh báo sóng thần hay không. Nếu động đất ở trên đất liền hoặc độ lớn nhỏ, không có nguy cơ sóng thần. Nếu có cảnh báo, nó sẽ được phát qua kênh chính thức.
- Kiểm tra nhà cửa. Vết nứt mới ở tường chịu lực, dầm, cột là lý do cần nhờ người có chuyên môn xem trước khi ở tiếp.
Sau trận động đất, mạng xã hội thường xuất hiện ảnh nhà đổ, đường nứt của nơi khác hoặc năm khác. Đừng dựa vào đó để đánh giá mức độ thiệt hại ở địa phương; hãy đợi thông tin của chính quyền.
Vì sao tin dự báo động đất vẫn được tin và chia sẻ
Động đất là loại thiên tai đáng sợ chính vì nó đến bất ngờ. Một lời dự báo, dù không có cơ sở, mang lại cảm giác kiểm soát: biết trước thì có thể tránh. Người chia sẻ thường nghĩ "lỡ đúng thì sao, chia sẻ cũng chẳng mất gì". Thực ra cái giá là có: người nhẹ dạ bỏ việc, cho con nghỉ học, ngủ ngoài trời, mua đồ tích trữ, và niềm tin vào cảnh báo thật bị bào mòn.
Ngoài ra còn có hiệu ứng nhớ lựa chọn. Trong hàng trăm lời "dự báo" mỗi năm, thỉnh thoảng sẽ có một lời trùng khớp tình cờ với một trận động đất ở đâu đó, vì động đất nhỏ xảy ra hằng ngày trên khắp thế giới. Lời trùng khớp đó được nhắc mãi, còn hàng trăm lời sai bị quên. Người tung tin cũng thường nói rất rộng ("trong tháng này, khu vực châu Á") để dễ "trúng".
Cách nói với người thân không phải là chế giễu, mà là giải thích ngắn: hiện chưa ai dự báo được ngày giờ động đất, kể cả các viện nghiên cứu lớn nhất. Nếu muốn yên tâm, cả nhà có thể dành thời gian tìm hiểu những việc cần làm khi có rung lắc, vốn có ích hơn nhiều so với việc chờ một ngày được báo trước.
Một chi tiết nữa đáng để ý: nhiều tin dự báo động đất xuất hiện ngay sau khi một trận động đất thật vừa được đưa tin, ở trong nước hoặc nước ngoài. Lúc đó người đọc đang lo, nên lời "trận lớn hơn sẽ tới vào ngày mai" dễ được tin. Nếu thấy tin dự báo nổi lên đúng lúc này, hãy coi đó là dấu hiệu tin đang dựa vào nỗi sợ, không phải dựa vào dữ liệu.
Nên và không nên khi gặp tin dự báo động đất
Các gợi ý dưới đây giúp bạn không bị cuốn theo tin đồn mà vẫn có sự chuẩn bị hợp lý.
- Nên trả lời người thân bằng thông tin khoa học ngắn gọn, giọng bình tĩnh.
- Nên tìm hiểu cách ứng phó khi có rung lắc; trang có bài chuẩn bị thiên tai ở các site cứu hộ để tham khảo.
- Nên theo dõi thông tin của cơ quan địa chấn và chính quyền khi có động đất thật.
- Không nên cho con nghỉ học, đóng cửa hàng hay rời nhà theo một mốc giờ trên mạng.
- Không nên chia sẻ kèm câu "thà tin còn hơn không".
- Không nên mua hàng tích trữ hay "bộ dụng cụ chống động đất" được rao bán kèm tin dự báo.
Nếu một tin dự báo động đất đang gây hoang mang trong trường học hay khu dân cư, có thể báo cho nhà trường, chính quyền để họ thông tin chính thức. Mọi quyết định sơ tán hãy làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam có hay xảy ra động đất mạnh không?
Việt Nam không nằm trên ranh giới mảng kiến tạo lớn như một số nước láng giềng, nhưng vẫn có các đới đứt gãy hoạt động, nhất là ở vùng núi phía Bắc. Một số khu vực cũng ghi nhận động đất kích thích liên quan đến hồ chứa. Phần lớn là động đất nhỏ đến trung bình; mức độ nguy cơ từng vùng do cơ quan chuyên môn đánh giá.
Động vật có biết trước động đất không?
Có nhiều lời kể về động vật bồn chồn trước động đất, nhưng phần lớn được ghi nhận sau sự kiện và khó kiểm chứng. Một số con vật có thể cảm nhận sóng đầu tiên sớm hơn người vài giây. Các nghiên cứu hiện chưa cho thấy hành vi động vật đủ ổn định để làm công cụ dự báo.
Cảnh báo sớm động đất trên điện thoại là gì?
Ở một số nước, hệ thống cảm biến phát hiện sóng đầu tiên của trận động đất vừa xảy ra và gửi cảnh báo tới điện thoại trước khi rung mạnh tới, thường chỉ vài giây. Đây là cảnh báo sau khi động đất đã bắt đầu, không phải dự báo trước. Thông báo kiểu này không thể đến trước nhiều giờ hay nhiều ngày.
Sau một trận động đất có phải chờ trận lớn hơn không?
Phần lớn các trận động đất được theo sau bởi dư chấn nhỏ hơn. Đôi khi trận đầu lại là tiền chấn của một trận lớn hơn, nhưng điều đó chỉ biết được sau. Vì vậy hãy kiểm tra nhà cửa, theo dõi thông tin chính thức và chuẩn bị ứng phó, thay vì tin vào một giờ cụ thể trên mạng.
Tin sóng thần có đáng tin hơn tin động đất không?
Cảnh báo sóng thần chính thức thì có cơ sở, vì nó được đưa ra sau khi đã có động đất lớn dưới biển và tính được thời gian sóng lan tới. Còn tin sóng thần không gắn với trận động đất cụ thể nào, hoặc chỉ dựa vào "điềm báo", thì cũng là tin đồn như tin dự báo động đất.