Rất nhiều clip trông như bản tin, với giọng đọc trầm ấm, chữ chạy, nhạc dồn dập, thực chất được dựng tự động từ ảnh lấy trên mạng và giọng đọc do máy tổng hợp. Chúng thường không dẫn nguồn, không có phóng viên, không có tên cơ quan báo chí, và nội dung có thể bị phóng đại hoặc bịa hoàn toàn. Cách nhận ra: tìm xem kênh đăng là ai, nội dung có được cơ quan báo chí hay nguồn chính thức nào đưa không, và giọng đọc có những đặc điểm của máy không.
Bài này không nói về việc dùng giọng AI nói chung, vốn có nhiều ứng dụng hữu ích như đọc sách cho người khiếm thị. Bài chỉ nói về loại clip đóng vai bản tin để đưa tin nóng không kiểm chứng, loại mà người lớn tuổi và người hay lướt video ngắn gặp hằng ngày.
Clip bản tin giả được làm ra như thế nào và vì sao nhiều đến vậy
Trước đây, làm một clip giống bản tin cần người đọc, người dựng, thời gian. Nay quy trình gần như tự động: lấy một đoạn văn, có khi do chính AI viết hoặc chép từ đâu đó, đưa vào công cụ đọc thành giọng nói, ghép với vài tấm ảnh hoặc đoạn video tìm được trên mạng, thêm chữ chạy và nhạc nền. Một người có thể làm hàng chục clip mỗi ngày.
Động cơ chủ yếu là lượt xem. Kênh có nhiều lượt xem kiếm được tiền từ quảng cáo, bán hàng, hoặc được bán lại cho người khác. Tin nóng, tin gây sợ hãi, tin về tai nạn, thiên tai, thực phẩm độc hại, chuyện "sắp có quy định mới" là loại kéo lượt xem tốt nhất. Đúng hay sai không quan trọng với người làm clip, miễn người xem dừng lại.
Giọng đọc tổng hợp là mắt xích chính. Một giọng trầm, chậm, trang trọng tạo cảm giác "đây là bản tin chính thức". Nhiều người lớn tuổi quen nghe đài và xem truyền hình, nên giọng đọc kiểu phát thanh viên được tin gần như mặc định. Đó chính là lớp vỏ mà clip giả mượn.
Bản tin thật và clip đóng vai bản tin: khác nhau ở đâu
Không cần biết kỹ thuật để phân biệt. Hầu hết khác biệt nằm ở những chi tiết mà người xem có thể kiểm bằng mắt và bằng một lần tìm kiếm.
| Tiêu chí | Bản tin của cơ quan báo chí | Clip đóng vai bản tin |
|---|---|---|
| Người đăng | Kênh có tên cơ quan báo chí, có dấu xác thực, có lịch sử lâu | Kênh tên chung chung như "tin nóng 24h", mới lập, đổi tên nhiều lần |
| Nguồn tin | Nêu rõ ai nói, cơ quan nào xác nhận, phóng viên tại chỗ | Không nêu nguồn, hoặc chỉ "theo nguồn tin", "dân mạng xôn xao" |
| Hình ảnh | Cảnh quay tại hiện trường, phỏng vấn người liên quan | Ảnh tĩnh lấy trên mạng, ảnh AI, cảnh không liên quan lặp lại |
| Giọng đọc | Người thật, có nhấn nhá theo nội dung | Giọng máy đều, đọc sai tên riêng, ngắt câu lạ |
| Tiêu đề, ảnh bìa | Mô tả sự việc | Chữ in hoa, dấu chấm than, "SỐC", "KHẨN CẤP", "TOÀN DÂN CHÚ Ý" |
| Đính chính | Có cập nhật, đính chính khi sai | Không bao giờ đính chính, clip sai vẫn để nguyên |
Một clip có ba hoặc bốn đặc điểm ở cột bên phải thì không nên coi là tin tức, dù nội dung nghe hợp lý. Hãy coi đó là một lời đồn đang chờ kiểm chứng.
Nghe ra giọng máy: những dấu hiệu thường gặp ở tiếng Việt
Giọng tổng hợp tiếng Việt đã tốt lên nhiều, nhưng tiếng Việt có thanh điệu, nhiều từ mượn và tên riêng nên máy vẫn hay vấp ở một số chỗ. Những dấu hiệu dưới đây giúp nhận ra giọng máy, dù không phải lúc nào cũng có:
- Đọc sai hoặc lạ tên riêng, địa danh, từ nước ngoài, chữ viết tắt; đọc số và đơn vị không tự nhiên.
- Nhịp đọc đều tăm tắp từ đầu đến cuối, không chậm lại ở chỗ quan trọng, không nhanh lên ở chỗ liệt kê.
- Cảm xúc giọng không đổi theo nội dung: đọc tin tai nạn với giọng y hệt khi đọc tin thời tiết.
- Không có tiếng thở, tiếng nuốt, tiếng lật giấy; âm thanh sạch đến mức trống rỗng.
- Ngắt câu sai chỗ, nhất là câu dài: dừng giữa cụm từ, nối liền hai câu không liên quan.
- Cùng một giọng xuất hiện ở hàng loạt kênh khác nhau, đọc đủ loại tin.
Giọng máy không có nghĩa là tin sai. Một số cơ quan báo chí cũng dùng giọng đọc tổng hợp cho bài viết. Điểm khác là họ ghi rõ, và nội dung vẫn có nguồn. Giọng máy chỉ là lý do để kiểm tiếp phần nguồn, không phải kết luận.
Kiểm một clip bản tin trong ba phút
Khi gặp một clip bản tin về sự việc gây lo lắng, hãy làm các bước sau trước khi tin hoặc chuyển cho người khác.
- Bấm vào tên kênh: kênh lập khi nào, đăng những gì, có phải cơ quan báo chí không. Kênh đăng hàng chục clip mỗi ngày về đủ thứ chuyện là dấu hiệu kênh tổng hợp tự động.
- Ghi lại sự việc chính trong clip: ở đâu, ai liên quan, khi nào. Nếu clip không nêu được những điều này, độ tin rất thấp.
- Tìm sự việc đó trên công cụ tìm kiếm, mục tin tức. Một tin thật về sự việc lớn sẽ có nhiều cơ quan báo chí đưa, với chi tiết khớp nhau.
- Với tin về chính sách, quy định, mức phạt, giá cả: tìm trên trang thông tin của cơ quan nhà nước liên quan hoặc cổng văn bản pháp luật. Clip "từ ngày mai cấm…" rất hay sai hoặc đã cũ.
- Xem phần bình luận: đôi khi đã có người chỉ ra clip sai, kèm nguồn đối chiếu. Nhưng bình luận cũng có thể bị dàn dựng, nên chỉ coi là gợi ý.
- Nếu vẫn không chắc, đừng chia sẻ. Có thể lưu lại để hỏi người hiểu biết hơn hoặc chờ thêm thông tin.
Ba phút này giúp bạn tránh được phần lớn clip bản tin giả. Phần nhỏ còn lại, loại được làm tinh vi, thường sẽ bị các cơ quan báo chí hoặc kênh tiếp nhận tin giả chỉ ra sau đó vài giờ hoặc vài ngày.
Một tình huống giả định: clip "từ tháng sau phạt nặng"
Giả sử trong dòng video của bạn hiện lên một clip: ảnh bìa chữ đỏ "KHẨN: TỪ THÁNG SAU PHẠT NẶNG NGƯỜI ĐI XE MÁY KHÔNG LÀM VIỆC NÀY", giọng đọc trầm ấm kể rằng một quy định mới sắp có hiệu lực, kèm vài đoạn video cảnh sát giao thông và đường phố đông đúc. Clip có hàng trăm nghìn lượt xem, bình luận đầy những câu lo lắng. Trong nhóm gia đình, đã có người chuyển tiếp kèm lời dặn "cả nhà chú ý".
Áp dụng các bước trên: kênh đăng tên là "tin tức mỗi ngày", lập vài tháng, mỗi ngày đăng vài chục clip đủ chủ đề. Clip không nói văn bản nào, do cơ quan nào ban hành, số hiệu bao nhiêu. Cảnh quay giao thông có biển số mờ, có cảnh rõ ràng không phải ở Việt Nam. Giọng đọc phát âm sai một địa danh. Tìm trên trang thông tin của cơ quan quản lý giao thông và cổng văn bản pháp luật không thấy quy định nào như vậy, hoặc chỉ thấy một quy định đã có hiệu lực từ lâu.
Kết luận hợp lý: đây là clip tổng hợp gây hoảng, nội dung không có căn cứ hoặc đã cũ. Câu trả lời trong nhóm gia đình nên ngắn: "Clip này của kênh tổng hợp, không nêu văn bản nào, con tra trang chính thức không thấy. Khi nào có quy định mới thật, báo chí và cơ quan nhà nước sẽ đăng rõ." Không cần chê người đã chuyển tiếp, chỉ cần đưa ra cách kiểm để lần sau họ tự làm.
Vì sao người lớn tuổi dễ tin clip bản tin giả, và cách giúp
Người lớn tuổi lớn lên với truyền hình và phát thanh, nơi mỗi bản tin đều qua biên tập. Thói quen tin vào hình thức bản tin là thói quen hợp lý trong môi trường đó. Khi chuyển sang điện thoại, hình thức vẫn còn nhưng quy trình biên tập phía sau không còn, mà người xem không nhìn thấy sự thay đổi ấy.
Thuật toán đề xuất cũng góp phần. Người xem một clip tin nóng sẽ được đề xuất thêm nhiều clip tương tự. Sau vài ngày, dòng video của họ đầy những clip giọng máy, tạo cảm giác "tin này ở đâu cũng có", trong khi tất cả có thể đến từ vài kênh tổng hợp chép lại của nhau.
Cách giúp hiệu quả là cùng xem chứ không cấm. Ngồi cạnh, bấm vào tên kênh, chỉ cho ông bà thấy kênh này đăng mấy chục clip một ngày, không có phóng viên. Hướng dẫn lưu sẵn vài kênh chính thức của các cơ quan báo chí, cơ quan nhà nước quen thuộc để khi có tin nóng thì mở ra đối chiếu. Có thể giúp chọn "không quan tâm" hoặc chặn những kênh tổng hợp để dòng đề xuất sạch hơn.
Người tạo nội dung dùng giọng AI cho clip tin tức: ranh giới nằm ở đâu
Dùng giọng đọc tổng hợp không sai. Nhiều người làm nội dung dùng giọng AI vì không tự tin với giọng của mình, hoặc để đọc nhanh nhiều bài. Vấn đề nằm ở nội dung và cách trình bày. Một clip tóm tắt tin có nguồn rõ ràng, ghi tên cơ quan báo chí đã đưa tin, ghi chú giọng đọc AI, là cách làm minh bạch.
Ngược lại, clip bịa sự việc, phóng đại để câu lượt xem, dùng tiêu đề gây hoảng, gắn logo cơ quan báo chí để mượn uy tín, là hành vi có thể vi phạm quy định về cung cấp thông tin sai sự thật trên mạng và quy định về báo chí. Mức xử lý tuỳ hành vi và hậu quả, theo các văn bản pháp luật hiện hành.
Nếu bạn làm nội dung tin tức, một vài thói quen giúp giữ uy tín: luôn dẫn nguồn ngay trong clip, không dùng ảnh không liên quan để minh hoạ sự việc cụ thể, không dùng ảnh AI cho cảnh hiện trường, và đính chính công khai khi sai. Người xem ngày càng biết phân biệt, và kênh minh bạch sẽ giữ được người xem lâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Clip có logo của một đài truyền hình thì có phải bản tin thật không?
Không chắc. Logo rất dễ chèn vào video. Hãy kiểm xem clip có xuất hiện trên kênh chính thức của đài đó không. Nếu chỉ thấy trên các kênh lạ, rất có thể logo được gắn vào để mượn uy tín.
Làm sao biết một kênh tin tức là kênh tổng hợp tự động?
Dấu hiệu thường gặp là số lượng clip rất lớn mỗi ngày, cùng một giọng đọc, ảnh bìa chữ to màu mè, nội dung trải từ thời tiết, tai nạn đến chuyện người nổi tiếng, không có tên phóng viên hay địa chỉ liên hệ. Kênh đổi tên nhiều lần cũng là dấu hiệu đáng ngờ.
Báo cáo clip bản tin giả có tác dụng không?
Có. Báo cáo của người dùng giúp nền tảng xem xét gỡ clip hoặc giảm phân phối. Chọn lý do thông tin sai lệch hoặc lừa đảo khi phù hợp. Có thể phản ánh thêm tới kênh tiếp nhận tin giả của cơ quan quản lý nhà nước về thông tin.
Nếu nội dung clip đúng nhưng dùng giọng AI và ảnh không liên quan thì sao?
Nội dung đúng thì không phải tin giả, nhưng ảnh không liên quan có thể gây hiểu nhầm về mức độ sự việc. Người xem nên dựa vào nguồn chính thức để biết chi tiết, không dựa vào hình ảnh trong clip tổng hợp.
Có nên chặn hết các kênh tin tức trên mạng xã hội cho cha mẹ không?
Chặn hết thường không hiệu quả và dễ gây khó chịu. Cách tốt hơn là giúp cha mẹ theo dõi vài kênh chính thức đáng tin, chặn những kênh tổng hợp rõ ràng, và tập thói quen hỏi "kênh này là ai" trước khi tin một tin nóng.