Khi một tin dựa vào "chuyên gia cho biết" mà không nêu tên, chức danh, nơi làm việc và nơi người đó phát biểu, thì lời trích dẫn ấy chưa có giá trị làm bằng chứng. Cách kiểm gồm ba bước: xác định người được trích có thật không, người đó có thật sự nói câu đó không, và câu đó có nằm trong chuyên môn của họ không. Lời trích dẫn chỉ đáng tin khi qua được cả ba.
Mượn danh chuyên gia là cách rẻ nhất để làm một tin sai trông có uy tín. Người đọc phổ thông khó tự đánh giá nội dung y khoa, kỹ thuật, kinh tế, nên thường dựa vào người nói. Bài này không bàn về cách báo chí dùng nguồn tin, mà tập trung vào tình huống người dùng mạng hay gặp: bài đăng, tin nhắn, clip trích lời "bác sĩ", "giáo sư", "nhà khoa học" để khuyên làm điều gì đó.
Các kiểu mượn danh chuyên gia thường gặp
Kiểu đầu tiên là chuyên gia không tên: "các chuyên gia khuyến cáo", "bác sĩ đầu ngành cảnh báo", "nhà khoa học Nhật Bản phát hiện". Câu văn nghe có vẻ khoa học nhưng không ai kiểm được, vì không có ai cụ thể để kiểm. Đây là dạng phổ biến nhất trong tin sai về sức khoẻ và thực phẩm.
Kiểu thứ hai là gán câu nói cho người có thật. Tên một bác sĩ nổi tiếng, một nhà khoa học có giải thưởng, một vị giáo sư được nhiều người biết được ghép vào câu khuyên mà họ chưa từng nói. Người đọc tra tên thấy người đó có thật, liền tin luôn câu nói. Kiểu này nguy hiểm hơn vì vượt qua được bước kiểm đầu tiên.
Kiểu thứ ba là người có thật, nói có thật, nhưng bị cắt ghép hoặc đặt sai bối cảnh: một câu trích từ bài phỏng vấn nhiều năm trước, nói về một tình huống khác, được đặt vào tin hôm nay. Kiểu thứ tư là chuyên gia tự phong: người tự giới thiệu là "chuyên gia" mà không có chuyên môn được công nhận, thường đi kèm sản phẩm hoặc khoá học để bán.
Bước một: người được trích có thật không
Bắt đầu từ những gì tin cung cấp. Nếu tin không cung cấp gì để kiểm, đó đã là câu trả lời.
- Ghi lại tên đầy đủ, chức danh, nơi công tác được nêu. Thiếu tên thì dừng ở đây: lời trích không kiểm được, chỉ nên xem như lời đồn.
- Gõ tên kèm nơi công tác vào ô tìm kiếm. Người có chuyên môn thật thường có dấu vết: trang của bệnh viện, trường đại học, viện nghiên cứu, bài báo phỏng vấn, công trình đăng tải.
- Kiểm nơi công tác có tồn tại không và có đúng lĩnh vực không. Một "viện nghiên cứu" chỉ xuất hiện trong bài quảng cáo, không có trang riêng, không có địa chỉ, cần nghi ngờ.
- Xem ảnh đi kèm có đúng người không. Ảnh một người mặc áo blouse trắng có thể là ảnh mẫu, ảnh của người khác. Tính năng tìm kiếm bằng hình ảnh có sẵn trên trình duyệt giúp biết ảnh đã xuất hiện ở đâu trước đó.
- Cẩn thận với tên chung chung như "bác sĩ Minh", "giáo sư Hùng". Có hàng nghìn người trùng tên; tìm thấy một người tên vậy không chứng minh người đó là người được trích.
Nếu qua được bước này, bạn mới chỉ biết có một người như vậy tồn tại. Chưa biết họ có nói câu được trích hay không.
Bước hai: người đó có thật sự nói câu này không
Tìm nơi phát biểu gốc. Một câu trích có giá trị khi chỉ ra được nó xuất hiện ở đâu: bài phỏng vấn trên báo nào, buổi hội thảo nào, bài đăng trên trang chính thức nào. Tin chỉ nói "bác sĩ X chia sẻ" mà không có nơi phát biểu thì cần tự tìm.
Gõ một đoạn trích trong ngoặc kép kèm tên người. Nếu câu nói có thật, kết quả tìm kiếm thường dẫn về nguồn gốc. Nếu chỉ thấy các bài đăng lại y hệt trên mạng xã hội, không có bài phỏng vấn hay phát biểu gốc nào, khả năng cao câu nói đã bị gán.
Xem người được trích có lên tiếng phủ nhận chưa. Người nổi tiếng hay bị mạo danh thường phải đăng thông báo đính chính trên trang cá nhân hoặc qua nơi làm việc. Gõ tên người kèm chữ "mạo danh", "không phát ngôn" có thể ra ngay kết quả.
Đối chiếu giọng văn. Chuyên gia thật thường nói thận trọng, có điều kiện: "trong một số trường hợp", "cần thêm nghiên cứu", "nên hỏi bác sĩ điều trị". Câu trích tuyệt đối kiểu "chữa khỏi hoàn toàn", "trăm phần trăm", "không cần đi viện" hiếm khi đến từ người có chuyên môn.
Bước ba: câu nói có nằm trong chuyên môn không
Một người có thật, nói câu có thật, vẫn có lúc nói ngoài chuyên môn. Học vị cao ở lĩnh vực này không làm họ thành người có thẩm quyền ở lĩnh vực khác. Bảng sau giúp đối chiếu nhanh.
| Chủ đề tin | Người có chuyên môn phù hợp | Dấu hiệu lệch chuyên môn |
|---|---|---|
| Thuốc, bệnh, điều trị | Bác sĩ đúng chuyên khoa, dược sĩ, cơ quan y tế | Kỹ sư, doanh nhân, người nổi tiếng khuyên dùng thuốc |
| Thời tiết, bão, động đất | Cơ quan khí tượng thuỷ văn, nhà địa chấn học | Người tự xưng "dự báo" dựa vào điềm báo, quan sát động vật |
| An toàn thực phẩm | Cơ quan an toàn thực phẩm, nhà khoa học thực phẩm | Người bán hàng cảnh báo sản phẩm đối thủ |
| Kinh tế, ngân hàng | Nhà kinh tế, cơ quan quản lý tài chính | Người tự xưng chuyên gia kèm lời mời đầu tư |
| Giáo dục, thi cử | Nhà trường, cơ quan quản lý giáo dục | Trung tâm luyện thi tự đưa tin thay đổi kỳ thi |
Cột thứ ba không có nghĩa những người đó luôn sai, mà là lời họ nói không đủ làm căn cứ. Khi chủ đề ảnh hưởng tới sức khoẻ hay tiền bạc, chờ xác nhận từ người hoặc cơ quan ở cột thứ hai.
Vì sao lời chuyên gia không tên vẫn thuyết phục
Dựa vào lối tắt nhận thức. Khi không đủ kiến thức để tự đánh giá một tuyên bố về thuốc hay về địa chất, người ta dựa vào dấu hiệu về người nói. Chữ "chuyên gia", "bác sĩ", "giáo sư" kích hoạt lối tắt này ngay cả khi không có ai cụ thể đứng sau. Đây là phản xạ bình thường, không phải sự ngây thơ.
Ngôn ngữ chuyên môn tạo cảm giác chính xác. Tin sai thường chèn vài thuật ngữ như tên hoạt chất, tên một cơ chế sinh học, con số phần trăm. Người đọc không kiểm được thuật ngữ nhưng cảm thấy bài viết "có cơ sở". Thuật ngữ đúng không làm kết luận đúng; nhiều khi nó chỉ là lớp trang trí.
Nước ngoài nghe có vẻ uy tín hơn. Cụm "nhà khoa học Nhật Bản", "đại học danh tiếng ở Mỹ" thường được dùng vì người đọc khó kiểm và có sẵn thiện cảm. Càng xa, càng khó lần ngược, càng dễ bịa. Đây là lý do nên đặc biệt cẩn thận với trích dẫn nước ngoài không kèm tên người và nơi công bố.
Lời khuyên trùng với điều mình muốn nghe. Một lời khuyên đơn giản, rẻ, tự làm được ở nhà luôn hấp dẫn hơn lời khuyên đi khám, xét nghiệm, uống thuốc đều đặn. Khi thấy mình muốn tin một câu trích vì nó tiện, đó là lúc nên kiểm kỹ nhất.
Video "bác sĩ khuyên dùng": lớp kiểm thêm cho thời của nội dung AI
Ngày nay lời trích dẫn không chỉ ở dạng chữ. Có những video trong đó một người mặc áo bác sĩ, hoặc hình ảnh và giọng nói giống một chuyên gia có thật, giới thiệu sản phẩm. Ngoài ba bước trên, cần thêm vài điểm.
- Video gắn với bán hàng: có đường dẫn mua, mã giảm giá, số điện thoại đặt hàng. Chuyên gia y tế thật hiếm khi trực tiếp quảng cáo sản phẩm trong video kiểu này.
- Khẩu hình và giọng nói không khớp, giọng đều đều thiếu cảm xúc, khuôn mặt ít chuyển động tự nhiên. Đây có thể là dấu hiệu video bị ghép giọng hoặc dựng bằng AI. Chuyên mục deepfake và nội dung AI bàn chi tiết hơn.
- Tìm trang chính thức của chuyên gia hoặc nơi họ làm việc. Nếu nơi đó đã cảnh báo về video mạo danh, bạn sẽ thấy ngay.
- Không mua theo video để thay cho khám bệnh. Dù video thật hay giả, quyết định dùng thuốc hay thực phẩm bổ sung cần qua tư vấn của bác sĩ điều trị và theo khuyến cáo của Bộ Y tế.
Điều quan trọng không phải là tự phán được video nào do AI tạo, vì công nghệ thay đổi rất nhanh. Điều quan trọng là thói quen tách người nói khỏi lời khuyên, và kiểm lời khuyên qua nguồn chính thức.
Áp dụng vào một tình huống giả định
Giả sử nhóm gia đình nhận được tin: "Giáo sư đầu ngành tim mạch cho biết uống nước ấm pha một loại lá mỗi sáng giúp thông mạch máu, không cần uống thuốc huyết áp nữa". Bước một: không có tên, không có nơi công tác, lời trích không kiểm được. Chỉ riêng điều này đã đủ để không làm theo.
Giả sử tin có ghi tên một giáo sư và một bệnh viện. Gõ tên thấy người đó có thật, làm ở bệnh viện đó. Bước hai: gõ câu trích kèm tên, chỉ thấy các bài đăng lại giống nhau, không có bài phỏng vấn nào. Thêm vào đó, câu "không cần uống thuốc nữa" là lời khuyên tuyệt đối, trái với cách nói thận trọng của bác sĩ. Kết luận hợp lý: câu nói nhiều khả năng bị gán, không được làm theo.
Trong cả hai trường hợp, câu nên nói với người thân là: "Bác sĩ thật không khuyên bỏ thuốc qua tin nhắn. Nếu muốn đổi cách điều trị, mình hỏi bác sĩ đang khám cho bố mẹ". Câu này không phủ nhận mối quan tâm sức khoẻ của người gửi, mà đưa quyết định về đúng chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Báo chí cũng dùng nguồn giấu tên thì có đáng tin không?
Báo chí có quy tắc riêng khi dùng nguồn giấu tên và tờ báo chịu trách nhiệm về thông tin đó. Bài đăng cá nhân dùng chuyên gia không tên thì không ai chịu trách nhiệm. Vì vậy cần phân biệt rõ hai trường hợp, và với bài đăng trên mạng, xem chuyên gia không tên như chưa có nguồn.
Người có học vị giáo sư nói thì có thể tin luôn không?
Học vị cho thấy người đó có chuyên môn ở một lĩnh vực, không phải ở mọi lĩnh vực. Cần xem câu nói có thuộc chuyên môn của họ không, và họ có thật sự nói câu đó không. Một giáo sư ngành vật lý nói về thuốc chữa bệnh không thay được ý kiến của bác sĩ.
Làm sao biết một chuyên gia bị mạo danh?
Gõ tên người đó kèm các từ như mạo danh, đính chính, không phát ngôn. Người hay bị mạo danh thường có thông báo trên trang chính thức hoặc qua nơi làm việc. Nếu không thấy, có thể liên hệ nơi công tác của họ qua kênh chính thức để hỏi.
Câu trích có kèm ảnh chân dung chuyên gia thì có tin hơn không?
Không. Ghép ảnh chân dung vào một câu nói là thao tác rất dễ. Ảnh chỉ cho biết người đó trông như thế nào, không chứng minh họ đã nói câu đó. Vẫn cần tìm nơi phát biểu gốc.
Có nên chia sẻ lại để hỏi mọi người tin này thật không?
Không nên chia sẻ rộng, vì nhiều người chỉ nhớ nội dung mà quên câu hỏi kèm theo. Nếu muốn hỏi, nhắn riêng người có chuyên môn hoặc tự làm ba bước kiểm. Khi có kết luận rõ, chia sẻ phần đính chính thay vì tin gốc.
Tin sức khoẻ trích lời chuyên gia nước ngoài thì kiểm thế nào?
Áp dụng cùng ba bước: tên, nơi công tác, nơi phát biểu gốc. Tin trích lời người nước ngoài thường khó kiểm hơn vì rào cản ngôn ngữ, nên dễ bị bịa. Đối chiếu thêm với khuyến cáo của Bộ Y tế hoặc tổ chức y tế quốc tế trước khi làm theo.