Trang báo giả mạo là trang web cố tình làm giống một cơ quan báo chí thật, từ tên, biểu trưng đến cách trình bày, để người đọc tưởng tin được báo thật đưa. Cách nhận ra nhanh nhất là nhìn kỹ tên miền trên thanh địa chỉ, thử bấm vào các mục khác ngoài bài đang đọc, và tìm mục liên hệ, giấy phép ở cuối trang. Trang giả thường chỉ chăm chút đúng một bài, phần còn lại sơ sài hoặc trống.
Mục đích của trang báo giả thường là một trong ba: lan truyền một tin sai cho có vẻ uy tín, dụ người đọc bấm vào quảng cáo hoặc đường dẫn lừa đảo, hoặc thu thập thông tin cá nhân qua biểu mẫu. Bài này hướng dẫn kiểm trên điện thoại, nơi thanh địa chỉ bị thu nhỏ và nhiều người không để ý. Bài không nêu tên trang giả cụ thể nào; các ví dụ đều là tình huống giả định.
Trang báo giả hoạt động thế nào
Một trang báo giả không cần làm cả một tờ báo. Người dựng chỉ cần một tên miền na ná, một bản chép giao diện, và một hoặc vài bài viết mục tiêu. Bài mục tiêu được chia sẻ trên mạng xã hội kèm ảnh xem trước có biểu trưng giống báo thật. Phần lớn người đọc chỉ thấy ảnh xem trước và tiêu đề trong bảng tin, nên ấn tượng "báo nào đó đã đưa" được hình thành trước khi ai kịp bấm vào.
Khi người đọc bấm vào, trang thường được tối ưu cho điện thoại: chữ to, ảnh lớn, ít chi tiết thừa. Chính sự gọn gàng này giấu đi những chỗ dễ lộ như tên miền, chân trang, mục điều hướng. Trên máy tính, người đọc dễ thấy menu trống hoặc đường dẫn lạ hơn; trên điện thoại, những thứ đó bị thu vào biểu tượng ba gạch mà ít ai mở.
Có ba dạng thường gặp. Dạng thứ nhất là trang nhái tên miền, thêm hoặc đổi một ký tự so với báo thật. Dạng thứ hai dùng tên nghe như báo nhưng không nhái ai cụ thể, kiểu "tin tức nhanh 24h", "thời sự mới". Dạng thứ ba là trang mạng xã hội dùng ảnh đại diện giống báo, đăng ảnh chụp màn hình bài "báo" chưa từng tồn tại. Cách kiểm cho cả ba có nhiều điểm chung.
Chỗ thứ nhất: tên miền trên thanh địa chỉ
Mở rộng thanh địa chỉ để đọc đủ. Trên điện thoại, chạm vào thanh địa chỉ để thấy toàn bộ đường dẫn. Nhiều trình duyệt chỉ hiển thị phần đầu, và phần quan trọng là tên miền chính, ngay trước đuôi .vn, .com hoặc đuôi khác.
So từng ký tự với tên báo bạn biết. Các kiểu nhái phổ biến: thêm một chữ cái, đổi chữ "o" thành số "0", thêm gạch nối, thêm chữ "news", "online", "tv" vào sau tên quen, hoặc đổi đuôi .vn thành một đuôi khác. Đọc chậm từng ký tự thường phát hiện được.
Cẩn thận với tên miền con. Một đường dẫn có thể chứa tên báo thật ở phần đầu nhưng tên miền chính lại là của người khác, ví dụ giả định dạng "tenbao.vn.mot-ten-la.com". Tên miền chính là phần nằm ngay trước đuôi cuối cùng, không phải phần đứng đầu.
Tự gõ tên báo để so. Cách chắc nhất là mở một tab mới, tự tìm trang chủ của tờ báo bằng ô tìm kiếm, rồi so tên miền hai bên. Nếu khác nhau dù chỉ một ký tự, xem như trang bạn đang đọc không phải tờ báo đó.
Chỗ thứ hai: phần còn lại của trang
Bấm thử vào mục điều hướng. Báo thật có hàng chục chuyên mục với bài cập nhật liên tục. Trang giả thường có menu nhưng bấm vào thì trống, quay về đúng bài đang đọc, hoặc hiện những bài cũ không liên quan.
Xem các bài "liên quan" và "mới nhất". Trang giả hay để danh sách bài liên quan cố định, cùng một nhóm tiêu đề gây sốc, hoặc toàn bài cũ nhiều năm. Ngày đăng của các bài này lệch nhau bất thường là dấu hiệu dễ thấy.
Nhìn phần bình luận. Nhiều trang giả dựng sẵn khung bình luận với hàng loạt lời khen, lời xác nhận "mình đã thử, thật đấy". Các bình luận này thường không bấm được vào tên người viết, có thời gian trùng nhau, hoặc cùng một văn phong.
Thử đổi cỡ chữ hoặc xoay ngang điện thoại. Trang chép giao diện thường bị vỡ bố cục khi thay đổi kích thước, vì chỉ chép phần hiển thị chứ không chép cả hệ thống của báo thật. Đây là dấu hiệu phụ, không đủ để kết luận một mình.
Chỗ thứ ba: chân trang, mục liên hệ và giấy phép
Báo điện tử hoạt động hợp pháp tại Việt Nam phải có giấy phép, và thông tin về cơ quan chủ quản, người chịu trách nhiệm, giấy phép thường được ghi ở chân trang. Kiểm phần này như sau.
- Cuộn xuống cuối trang và tìm các thông tin: tên cơ quan chủ quản, tổng biên tập hoặc người chịu trách nhiệm nội dung, số giấy phép, địa chỉ toà soạn.
- Nếu chân trang trống hoặc chỉ có dòng bản quyền chung chung, đó là dấu hiệu mạnh. Trang thật hiếm khi bỏ trống phần này.
- Nếu có thông tin, tra lại tên cơ quan chủ quản bằng ô tìm kiếm. Trang giả đôi khi chép nguyên chân trang của báo thật; khi đó thông tin sẽ khớp, nhưng tên miền thì không, và bạn quay về chỗ thứ nhất.
- Mở mục "Liên hệ" hoặc "Giới thiệu". Trang giả thường để mục này trống, dẫn về trang chủ, hoặc chỉ có một biểu mẫu yêu cầu điền thông tin cá nhân.
- Không điền gì vào biểu mẫu trên trang bạn đang nghi ngờ, kể cả khi trang hứa gửi thêm thông tin hay quà tặng.
Phần chân trang là chỗ trang giả lười nhất, vì người đọc trên điện thoại hiếm khi cuộn tới. Chỉ cần ba giây cuộn xuống là đã có thêm một lớp kiểm.
So sánh nhanh trang báo thật và trang nhái
Bảng dưới đây gom các điểm khác biệt thường gặp. Một trang giả được làm kỹ có thể qua được vài dòng, nhưng hiếm khi qua được tất cả.
| Điểm kiểm | Trang báo thật | Trang nhái thường gặp |
|---|---|---|
| Tên miền | Ổn định, dùng nhiều năm, tìm thấy khi gõ tên báo | Na ná, thêm bớt ký tự, đuôi lạ, tên miền con đánh lừa |
| Chuyên mục | Nhiều mục, bài mới liên tục | Menu trống hoặc dẫn về cùng một bài |
| Ngày đăng | Rõ ràng, khớp với bài liên quan | Thiếu ngày, ngày lệch, bài liên quan cũ bất thường |
| Chân trang | Cơ quan chủ quản, người chịu trách nhiệm, giấy phép | Trống, chung chung, hoặc chép nguyên của báo khác |
| Bình luận | Đa dạng, có tranh luận | Toàn lời khen, cùng giọng, không bấm được tên |
| Lời kêu gọi | Hiếm khi yêu cầu điền thông tin để đọc tin | Mời bấm nhận quà, đăng ký, tải ứng dụng, chia sẻ gấp |
Nếu một tin quan trọng chỉ xuất hiện trên trang có nhiều đặc điểm ở cột phải, còn trang chủ thật của tờ báo được nêu tên không có bài nào như vậy, có thể xem tin đó là giả mạo danh báo.
Trang báo giả lẫn trong kết quả tìm kiếm và quảng cáo
Không phải lúc nào trang báo giả cũng đến qua bài chia sẻ. Khi một sự kiện đang được quan tâm, nhiều người tự gõ tìm kiếm, và trang giả có thể xuất hiện ở đầu kết quả nhờ mua quảng cáo hoặc nhờ đặt tiêu đề trùng đúng từ khoá người ta đang tìm. Người tìm vội thường bấm vào kết quả đầu tiên mà không nhìn kỹ tên miền hiển thị bên dưới tiêu đề.
Cách tránh là đọc dòng tên miền ngay dưới mỗi kết quả trước khi bấm, và để ý nhãn "được tài trợ" hoặc "quảng cáo" mà công cụ tìm kiếm gắn cho kết quả trả tiền. Báo thật hiếm khi phải mua quảng cáo để đưa một bài thời sự lên đầu. Nếu bạn biết tên tờ báo muốn đọc, gõ thẳng tên báo kèm từ khoá sẽ giảm khả năng rơi vào trang lạ.
Quảng cáo dạng bài báo trên mạng xã hội cũng cần để ý. Đây là những quảng cáo được trình bày như tin tức, có tiêu đề kiểu "bác sĩ tiết lộ", "người dân đổ xô", kèm biểu trưng giống báo. Bấm vào thường dẫn tới trang bán hàng hoặc trang báo giả. Nhãn "được tài trợ" ở góc bài đăng là dấu hiệu đầu tiên cho thấy đây không phải tin do báo đưa. Riêng trường hợp chỉ có ảnh chụp màn hình một "bài báo", chuyên mục đọc tin đúng cách đã có bài hướng dẫn kiểm riêng.
Đã lỡ tin hoặc lỡ chia sẻ trang báo giả thì làm gì
Gặp trang báo giả là chuyện có thể xảy ra với bất kỳ ai, kể cả người cẩn thận. Điều quan trọng là xử lý gọn.
- Gỡ bài chia sẻ nếu bạn đã đăng lại, và nếu đã gửi vào nhóm thì nhắn thêm một dòng ngắn: "Tin mình gửi lúc nãy là từ trang nhái báo, mọi người bỏ qua giúp".
- Nếu đã bấm vào đường dẫn và điền thông tin như số điện thoại, mật khẩu, thông tin ngân hàng, hãy đổi mật khẩu các tài khoản liên quan và liên hệ ngân hàng qua kênh chính thức ghi trên thẻ hoặc ứng dụng ngân hàng.
- Báo cáo bài đăng trên mạng xã hội với lý do thông tin sai hoặc mạo danh. Thao tác cụ thể khác nhau theo từng nền tảng; các bài trong chuyên mục báo cáo tin sai mô tả chi tiết hơn.
- Có thể gửi phản ánh tới kênh tiếp nhận tin giả của cơ quan quản lý nhà nước về thông tin, chẳng hạn Trung tâm Xử lý tin giả Việt Nam (VAFC), kèm đường dẫn và ảnh chụp có thời gian.
- Báo cho chính tờ báo bị mạo danh qua mục liên hệ trên trang chủ thật. Báo thật thường quan tâm vì uy tín của họ bị lợi dụng.
Không cần tự trách. Trang báo giả được làm ra để đánh lừa, và việc bạn nhận ra rồi sửa lại đã giúp chặn bớt một vòng lan truyền.
Câu hỏi thường gặp
Trang có biểu trưng giống hệt báo thật thì có phải báo thật không?
Không chắc. Biểu trưng là hình ảnh, chép được trong vài giây. Thứ khó chép là tên miền mà tờ báo đã dùng nhiều năm. Luôn so tên miền với trang chủ bạn tự tìm thấy, đừng dựa vào biểu trưng hay màu sắc.
Trang có ổ khoá trên thanh địa chỉ thì có an toàn không?
Ổ khoá chỉ cho biết kết nối giữa điện thoại và trang được mã hoá, không nói gì về việc ai sở hữu trang. Trang giả hoàn toàn có thể có ổ khoá. Đừng xem ổ khoá là dấu hiệu trang thật.
Làm sao biết một trang tin có giấy phép báo chí?
Xem chân trang có ghi cơ quan chủ quản, người chịu trách nhiệm và số giấy phép không, rồi tra lại tên cơ quan đó. Danh sách cơ quan báo chí được cơ quan quản lý nhà nước công bố; khi cần chắc chắn, đối chiếu với nguồn chính thức đó.
Trang không phải báo nhưng đưa tin thì có sao không?
Nhiều trang tin tổng hợp, trang cá nhân, trang cộng đồng không phải báo chí và không có nghĩa vụ như báo. Điều đó không làm họ sai, nhưng người đọc nên biết mình đang đọc loại nguồn nào và tìm xác nhận từ nguồn có trách nhiệm hơn khi tin quan trọng.
Có nên bấm vào trang nghi là giả để kiểm không?
Bấm để xem thường không gây hại nếu bạn không tải tệp, không cài ứng dụng, không điền thông tin. Tuy vậy, cách an toàn hơn là tự tìm tờ báo thật bằng ô tìm kiếm và xem họ có đăng tin đó không, thay vì đi theo đường dẫn được gửi.
Báo thật có khi nào bị giả mạo trên mạng xã hội không?
Có, khá thường gặp. Kẻ xấu lập trang mạng xã hội dùng tên và ảnh đại diện của báo thật. Hãy tìm trang mạng xã hội chính thức qua đường dẫn trên trang chủ của tờ báo, thay vì tìm bằng tên trên mạng xã hội.