Khi phát hiện khuôn mặt hoặc giọng nói của mình bị dùng trong một video giả, một tài khoản giả hay cuộc gọi lừa người quen, hãy làm theo thứ tự: lưu lại dấu vết, cảnh báo người quen qua kênh thật của mình, báo cáo với nền tảng để yêu cầu gỡ, rồi trình báo công an nếu có dấu hiệu lừa đảo hoặc gây thiệt hại. Làm nhanh trong một hai ngày đầu giúp hạn chế số người bị lừa và giảm hậu quả cho chính bạn.
Bài này dành cho người bình thường và chủ cơ sở nhỏ, như chủ cửa hàng, giáo viên, bác sĩ, người bán hàng trực tuyến, những người có gương mặt và giọng nói quen thuộc với một cộng đồng nhất định nên dễ bị mượn danh. Trường hợp bị ghép ảnh nhạy cảm để tống tiền có hướng dẫn riêng, cần hỗ trợ khác.
Những dạng giả mạo thường gặp với người bình thường
Không chỉ người nổi tiếng mới bị dùng mặt và giọng. Một chủ tiệm có video bán hàng trực tiếp mỗi tối có thể thấy khuôn mặt mình xuất hiện trong quảng cáo một sản phẩm chưa từng bán. Một giáo viên có thể bị dựng video "thông báo thu tiền". Một người bình thường có thể bị kẻ gian dùng ảnh đại diện, giọng nói từ clip cũ để gọi video, gọi điện cho người thân vay tiền.
Các dạng hay gặp gồm: tài khoản mạng xã hội giả dùng ảnh và tên của bạn để nhắn tin cho bạn bè; video quảng cáo ghép mặt hoặc lồng giọng bạn giới thiệu sản phẩm, dịch vụ, cơ hội kiếm tiền; cuộc gọi giả giọng hoặc giả mặt bạn để xin tiền người thân; clip dựng cảnh bạn nói những điều chưa từng nói, nhằm bôi nhọ hoặc gây mâu thuẫn.
Mỗi dạng có mức độ nghiêm trọng khác nhau, nhưng chung một nguyên tắc: người bị mạo danh là nạn nhân thứ nhất, người bị lừa là nạn nhân thứ hai. Hành động sớm của bạn bảo vệ được cả hai.
Bước 1: Lưu lại dấu vết trước khi làm bất cứ điều gì khác
Nội dung giả có thể bị xoá, tài khoản giả có thể đổi tên bất kỳ lúc nào. Bằng chứng bạn lưu được hôm nay là cơ sở cho mọi bước sau.
- Chụp màn hình trang cá nhân giả, bài đăng, video, quảng cáo, sao cho thấy tên tài khoản, thời gian đăng và số lượt tương tác nếu có.
- Lưu đường dẫn của từng nội dung, tài khoản vào một ghi chú riêng.
- Nếu được, tải về hoặc quay lại màn hình khi phát video giả.
- Nhờ người quen đã nhận tin nhắn hoặc cuộc gọi giả gửi cho bạn ảnh chụp cuộc trò chuyện, số tài khoản kẻ gian yêu cầu chuyển tiền, thời gian.
- Ghi lại ngày giờ bạn phát hiện, ai báo cho bạn biết.
- Lưu tất cả vào một thư mục riêng, sao lưu thêm một bản.
Đừng bình luận chửi bới dưới bài đăng giả hay nhắn tin đối chất với tài khoản giả trước khi lưu xong. Kẻ gian có thể xoá ngay khi biết bạn đã phát hiện, làm mất bằng chứng. Nếu cần chứng cứ có giá trị cao hơn cho tranh chấp, có thể tham khảo việc lập vi bằng do thừa phát lại thực hiện.
Bước 2: Cảnh báo người quen qua kênh thật của bạn
Mục tiêu của bước này là cắt đường lừa càng sớm càng tốt. Hãy đăng một thông báo ngắn trên trang cá nhân thật, trang cửa hàng, nhóm gia đình, nhóm phụ huynh hoặc nhóm khách hàng. Thông báo nên nói rõ: có tài khoản, video hoặc cuộc gọi giả mạo bạn; bạn không bao giờ xin tiền, bán sản phẩm hay yêu cầu chuyển khoản qua những kênh đó; ai nhận được thì đừng làm theo và báo lại cho bạn.
Thông báo hiệu quả thường có ba đặc điểm. Một là ngắn, đọc trong mười giây. Hai là chỉ rõ kênh thật duy nhất: số điện thoại bạn đã dùng lâu năm với người quen, trang có lịch sử dài. Ba là không đăng lại video giả rõ nét, chỉ mô tả hoặc đăng ảnh đã làm mờ, để không vô tình giúp nội dung giả lan thêm.
Với người lớn tuổi trong gia đình, hãy gọi trực tiếp thay vì chỉ đăng bài, vì họ có thể không đọc mạng xã hội thường xuyên. Với chủ cơ sở, có thể dán thông báo tại cửa hàng hoặc in trên hoá đơn trong vài tuần. Nếu bạn là người làm ở một tổ chức như trường học, phòng khám, hãy báo cho cấp trên để tổ chức cùng ra thông báo.
Bước 3: Báo cáo với nền tảng để yêu cầu gỡ
Dùng đúng lý do báo cáo. Phần lớn nền tảng có lý do riêng cho trường hợp tài khoản giả mạo chính người báo cáo, khác với báo cáo nội dung xấu chung chung. Chọn đúng lý do giúp báo cáo đi vào đúng quy trình. (Chữ trong nút có thể khác nhau, hãy tìm mục liên quan đến mạo danh.)
Chuẩn bị giấy tờ xác minh. Một số nền tảng yêu cầu người bị mạo danh xác minh danh tính, ví dụ bằng ảnh giấy tờ tuỳ thân, để chứng minh bạn là người thật. Đọc kỹ chính sách của nền tảng về cách họ xử lý và lưu giấy tờ.
Báo cáo từng nội dung. Mỗi video, mỗi quảng cáo, mỗi tài khoản giả nên được báo cáo riêng. Một tài khoản giả bị gỡ không có nghĩa các video nó đã đăng lên trang khác cũng bị gỡ.
Nhờ người quen cùng báo cáo. Khi nhiều người báo cáo cùng một tài khoản giả, nền tảng thường xem xét nhanh hơn. Nhưng không cần kêu gọi đông người, vài người thật biết bạn là đủ.
Với quảng cáo dùng mặt bạn. Báo cáo quảng cáo với lý do lừa đảo hoặc mạo danh. Nếu bạn là chủ cơ sở có nhãn hiệu, có thể dùng thêm kênh khiếu nại quyền sở hữu trí tuệ của nền tảng.
Theo dõi và báo cáo lại. Tài khoản giả bị gỡ có thể xuất hiện lại với tên khác. Kiểm tra định kỳ trong vài tuần bằng cách tìm tên mình trên các nền tảng.
Bước 4: Trình báo và quyền của bạn theo pháp luật
Không phải trường hợp nào cũng cần trình báo, nhưng nên làm khi có người bị lừa mất tiền, khi nội dung giả gây thiệt hại cho danh dự, công việc, kinh doanh của bạn, hoặc khi kẻ gian tiếp tục sau khi đã bị gỡ.
- Trình báo công an nơi gần nhất, mang theo bằng chứng đã lưu. Nếu có người bị lừa tiền, họ cũng nên trình báo với tư cách người bị hại.
- Theo Bộ luật Dân sự, cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình và quyền được bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín; người bị xâm phạm có quyền yêu cầu chấm dứt hành vi, cải chính, bồi thường.
- Hình ảnh khuôn mặt và giọng nói là dữ liệu cá nhân, được pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân bảo vệ; dùng chúng để giả mạo là xử lý dữ liệu trái phép.
- Luật An ninh mạng và các quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thông tin xử lý hành vi giả mạo tổ chức, cá nhân và đưa thông tin sai sự thật trên mạng; nếu có dấu hiệu lừa đảo chiếm đoạt tài sản thì có thể bị xử lý hình sự.
- Có thể phản ánh tới kênh tiếp nhận tin giả, lừa đảo của cơ quan quản lý nhà nước về thông tin.
Chi tiết về mức xử phạt, thủ tục khởi kiện đòi bồi thường thay đổi theo văn bản; khi cần đi xa hơn thông báo và trình báo, nên tra văn bản hiện hành hoặc hỏi luật sư, trung tâm trợ giúp pháp lý.
Khi video giả được dùng để bôi nhọ, không phải để lừa tiền
Có trường hợp mục đích của nội dung giả không phải là tiền, mà là làm hại uy tín: một clip dựng cảnh chủ quán nói lời xúc phạm khách, một đoạn ghi âm giả giáo viên mắng học sinh, một video ghép người bán hàng thừa nhận bán hàng giả. Loại này lan rất nhanh vì người xem thích chuyện gây phẫn nộ, và thiệt hại về công việc, kinh doanh có thể đến trong vài giờ.
Ngoài các bước ở trên, hãy chuẩn bị một lời đính chính bình tĩnh, có căn cứ: nói rõ nội dung là giả, đưa ra những gì có thể kiểm được, như video gốc mà kẻ gian đã cắt ghép, thời gian và địa điểm bạn thật sự có mặt, người làm chứng. Tránh lời lẽ gay gắt hay đoán xem ai đứng sau khi chưa có căn cứ, vì điều đó dễ khiến bạn rơi vào tranh cãi mới. Nếu thiệt hại lớn, nên hỏi luật sư trước khi đăng đính chính để lời lẽ không gây bất lợi về sau.
Phòng lần sau mà không phải biến mất khỏi mạng
Người kinh doanh, giáo viên, người làm nội dung không thể ngừng xuất hiện trên mạng. Mục tiêu thực tế là khiến việc giả mạo kém hiệu quả. Cách đơn giản nhất là thông báo trước, thường xuyên, với cộng đồng của bạn rằng bạn chỉ bán hàng, chỉ nhận tiền qua những kênh cố định nào, và không bao giờ xin tiền qua tin nhắn hay cuộc gọi. Khi khách hàng, người quen đã thuộc lòng quy tắc này, mọi yêu cầu khác thường đều tự lộ.
Bảo vệ tài khoản thật bằng xác thực hai lớp và kiểm thiết bị đăng nhập định kỳ, vì tài khoản thật bị chiếm nguy hiểm hơn tài khoản giả rất nhiều. Đăng ký dấu xác thực cho trang cửa hàng nếu nền tảng có, để khách dễ phân biệt. Đặt tên trang, đường dẫn trang nhất quán trên mọi nền tảng.
Trong gia đình, thống nhất một quy ước gọi lại số quen khi có yêu cầu tiền bạc. Thỉnh thoảng tìm tên mình, tên cửa hàng trên các nền tảng để phát hiện sớm tài khoản giả. Phát hiện trong vài giờ đầu và phát hiện sau vài tuần là hai mức thiệt hại rất khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Bị giả mạo nhưng chưa ai bị lừa tiền thì có cần trình báo không?
Không bắt buộc, nhưng nên lưu bằng chứng và báo cáo với nền tảng ngay. Nếu tài khoản giả tiếp tục hoạt động, xuất hiện lại sau khi bị gỡ, hoặc có người bắt đầu bị lừa, hãy trình báo công an. Hồ sơ lưu sớm giúp việc xử lý sau này nhanh hơn.
Người quen đã bị lừa tiền vì tài khoản giả của mình, mình có phải chịu trách nhiệm không?
Về nguyên tắc, người phải chịu trách nhiệm là kẻ giả mạo, không phải người bị mạo danh. Tuy vậy, bạn nên hỗ trợ người bị lừa: cung cấp bằng chứng tài khoản là giả, xác nhận với ngân hàng và công an rằng bạn không hề yêu cầu chuyển tiền.
Có nên đăng lại video giả để mọi người biết mặt kẻ gian không?
Không nên đăng lại rõ nét. Video giả mang khuôn mặt của bạn, đăng lại là giúp nó lan thêm. Hãy mô tả bằng lời hoặc đăng ảnh đã làm mờ, kèm thông báo kênh thật. Video gốc nên được lưu riêng để nộp cho nền tảng và cơ quan chức năng.
Nền tảng không gỡ tài khoản giả sau khi báo cáo thì làm gì?
Báo cáo lại với lý do mạo danh, kèm xác minh danh tính nếu nền tảng yêu cầu. Nhờ vài người quen cùng báo cáo. Nếu vẫn không được, trình báo công an và phản ánh tới cơ quan quản lý nhà nước về thông tin; các cơ quan này có kênh làm việc với nền tảng.
Chủ cửa hàng nhỏ có nên tránh quay video bán hàng trực tiếp để khỏi bị giả mạo không?
Không cần bỏ kênh bán hàng hiệu quả. Hãy thông báo rõ quy tắc thanh toán, giữ một kênh nhận tiền cố định, nhắc lại thường xuyên trong các buổi phát trực tiếp. Khách quen biết quy tắc sẽ khó bị lừa bởi một video hay tài khoản giả.
Có cách nào biết sớm khi mình bị giả mạo không?
Tìm tên mình, tên cửa hàng trên các nền tảng định kỳ, nhờ người thân, khách quen báo ngay khi thấy tài khoản hay tin nhắn lạ mang tên bạn. Một số nền tảng có tính năng cảnh báo tài khoản mạo danh cho trang đã xác thực. Phát hiện sớm giảm đáng kể thiệt hại.