Khi có tin về một bệnh lạ hay một đợt dịch, gần như ngay lập tức sẽ có lời đồn về "bài thuốc chữa khỏi", "thực phẩm diệt virus" hay "cách phòng bệnh bằng mẹo dân gian". Nguyên tắc đọc những tin này rất rõ: với một bệnh mới, ngay cả giới y khoa cũng cần thời gian nghiên cứu mới biết thuốc nào hiệu quả; một lời khẳng định "chữa khỏi hoàn toàn" xuất hiện sau vài ngày gần như chắc chắn là không có cơ sở.
Hướng dẫn đáng tin là khuyến cáo của Bộ Y tế, sở y tế, trung tâm kiểm soát bệnh tật của tỉnh và bác sĩ trực tiếp khám. Bài viết này không bàn bệnh nào chữa thế nào, mà giúp bạn đọc tin dịch cho đúng, nhận ra lời quảng cáo đội lốt thông tin y tế, và biết hỏi ai khi người thân muốn thử một bài thuốc truyền tay. Phần dấu hiệu tin giả sức khoẻ nói chung có ở trang chuyên về kiểm chứng tin giả trong hệ thống.
Vì sao tin "chữa khỏi" luôn đi theo tin dịch
Khi xuất hiện một bệnh chưa rõ, khoảng trống thông tin là rất lớn: người ta biết có người ốm, nhưng chưa biết bệnh lây thế nào, nguy hiểm đến đâu, chữa ra sao. Giới y khoa trả lời bằng những câu thận trọng như "đang theo dõi", "chưa có thuốc đặc hiệu", "điều trị hỗ trợ". Những câu đó đúng nhưng không làm người lo lắng yên tâm.
Lời đồn lấp khoảng trống bằng câu trả lời đơn giản, chắc chắn và dễ làm: uống nước này, ăn món kia, xông lá nọ. Cảm giác "mình có thể làm gì đó" rất có sức hút, nhất là với người lớn tuổi đã quen dùng mẹo dân gian cho bệnh thông thường. Lời đồn còn mượn uy tín, gắn tên "giáo sư", "bác sĩ đầu ngành", "bệnh viện lớn" mà không ai kiểm được.
Cuối cùng là động cơ thương mại. Một số tin được viết để bán sản phẩm: thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, tinh dầu, máy lọc, thảo dược. Khi dịch bệnh làm nhu cầu tăng vọt, những lời quảng cáo này được đẩy mạnh, đôi khi dùng cả video ghép mặt người nổi tiếng hay bác sĩ. Cách nhận ra video ghép có bài riêng trong mục deepfake của trang.
Dấu hiệu của tin "bài thuốc chữa khỏi"
Hứa hẹn tuyệt đối. "Chữa khỏi 100%", "diệt sạch virus trong ba ngày", "không bao giờ mắc". Y học thật hiếm khi dùng những chữ như vậy, nhất là với một bệnh mới.
Một thứ chữa được nhiều bệnh. Cùng một loại lá, một loại nước được giới thiệu là chữa cả cảm cúm, tiểu đường, ung thư và bệnh dịch mới. Phạm vi càng rộng, khả năng không có cơ sở càng lớn.
Dẫn chứng là lời kể cá nhân. "Nhà hàng xóm uống ba ngày là khỏi". Nhiều bệnh nhiễm trùng tự khỏi sau một thời gian, nên người khỏi bệnh dễ gán công cho thứ mình vừa dùng. Lời kể không thay được nghiên cứu có đối chứng.
Kêu gọi giấu bác sĩ hoặc ngừng thuốc. "Bệnh viện không muốn bạn biết điều này", "đừng uống thuốc tây nữa". Đây là dấu hiệu nguy hiểm nhất, vì có thể khiến người bệnh bỏ điều trị cần thiết.
Có nút mua hàng hoặc số tài khoản. Thông tin y tế của cơ quan chức năng không kèm lời mời mua sản phẩm. Bài viết vừa cảnh báo dịch vừa bán hàng thì nên đọc như một quảng cáo.
Đọc tin về một bệnh lạ, một đợt dịch mới
Khi nghe tin có bệnh lạ ở đâu đó, các bước sau giúp bạn nắm thông tin chính xác và không bị cuốn theo lời đồn.
- Tìm thông báo của ngành y tế. Bộ Y tế, sở y tế tỉnh, trung tâm kiểm soát bệnh tật tỉnh thường công bố khi có ổ dịch, kèm khuyến cáo phòng bệnh. Báo chí có toà soạn sẽ trích nguồn cụ thể.
- Phân biệt cái đã biết và cái chưa biết. Tin đáng tin sẽ nói rõ: đã xác định tác nhân chưa, lây qua đường nào, nhóm nào có nguy cơ cao. Tin trên mạng thường khẳng định những điều mà chính cơ quan y tế còn đang tìm hiểu.
- Đọc khuyến cáo phòng bệnh, không đọc "bài thuốc". Khuyến cáo chính thức thường là những việc nghe bình thường như rửa tay, ăn chín uống sôi, đi khám khi có triệu chứng. Chính vì bình thường nên chúng ít được chia sẻ, nhưng đó là những việc có bằng chứng.
- Khi có triệu chứng, gọi hoặc đến cơ sở y tế. Đừng tự chẩn đoán bằng danh sách triệu chứng trên mạng; nhiều bệnh có biểu hiện giống nhau.
- Cập nhật theo thời gian. Hiểu biết về một bệnh mới thay đổi nhanh trong những tuần đầu. Khuyến cáo được điều chỉnh là dấu hiệu khoa học đang làm việc, không phải "lúc nói thế này lúc nói thế khác".
Nếu cần biết một sản phẩm cụ thể có được phép lưu hành không, có thể tra thông tin của cơ quan quản lý dược và an toàn thực phẩm, hoặc hỏi dược sĩ. Trang không đánh giá sản phẩm cụ thể.
Đọc con số ca bệnh mà không hoảng
Tin dịch luôn kèm con số: số ca mắc, số ca nặng, số ca tử vong. Con số trên mạng hay gây hoảng vì bị tách khỏi bối cảnh. "Tăng gấp ba trong một tuần" nghe đáng sợ, nhưng nếu từ hai ca lên sáu ca ở một tỉnh hàng triệu dân thì ý nghĩa rất khác so với từ hai nghìn lên sáu nghìn. Khi đọc, hãy hỏi: con số này ở phạm vi nào, so với cái gì, trong khoảng thời gian bao lâu.
Một bẫy khác là số ca tăng vì xét nghiệm nhiều hơn. Khi ngành y tế mở rộng xét nghiệm, số ca phát hiện tăng lên dù số người thật sự nhiễm có thể không đổi nhiều. Ngược lại, số ca ít chưa chắc là dịch đã hết, có thể vì chưa xét nghiệm đủ. Vì thế cơ quan y tế thường đọc nhiều chỉ số cùng lúc thay vì chỉ một con số.
Tỷ lệ tử vong trong những ngày đầu của một bệnh mới cũng hay bị hiểu sai. Lúc đầu, người được phát hiện thường là ca nặng phải nhập viện, nên tỷ lệ trông cao; khi phát hiện thêm ca nhẹ, tỷ lệ có thể giảm. Bài về cách đọc số liệu, phần trăm và rủi ro tương đối có ở trang chuyên về đọc số liệu trong hệ thống. Ở đây, điều cần nhớ là đừng chuyển tiếp một con số chỉ vì nó đáng sợ, mà hãy xem cơ quan y tế giải thích nó thế nào.
Lời đồn quen thuộc và điều nên làm thay
Bảng dưới đây không đánh giá từng loại thảo dược hay thực phẩm, mà chỉ ra kiểu lời đồn thường gặp quanh các đợt dịch và hướng xử lý an toàn hơn.
| Kiểu lời đồn | Vì sao đáng ngờ | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Uống, ăn một thứ để "diệt virus trong người" | Thức ăn đồ uống không thay được thuốc điều trị đặc hiệu; nhiều thứ còn gây hại khi dùng quá nhiều | Ăn uống đủ chất bình thường; hỏi bác sĩ khi có bệnh |
| Xông, súc họng bằng hỗn hợp tự pha để phòng bệnh | Một số hỗn hợp gây bỏng, kích ứng; chưa có bằng chứng phòng được bệnh dịch | Theo khuyến cáo vệ sinh của ngành y tế |
| Dùng thuốc kê đơn "để phòng" | Tự dùng thuốc có thể gây tác dụng phụ, kháng thuốc, che lấp triệu chứng | Chỉ dùng thuốc khi có chỉ định của bác sĩ |
| Sản phẩm "được bác sĩ, chuyên gia khuyên dùng" | Tên tuổi có thể bị mạo danh, video có thể bị ghép | Tra sản phẩm qua cơ quan quản lý; hỏi dược sĩ |
| Lời kêu gọi ngừng điều trị để dùng bài thuốc | Rất nguy hiểm, nhất là với người có bệnh nền | Không tự ngừng thuốc; trao đổi với bác sĩ điều trị |
Nếu người thân đã lỡ dùng một hỗn hợp tự pha và thấy khó chịu, hãy đưa đến cơ sở y tế và mang theo thứ đã dùng để bác sĩ biết.
Nói chuyện với người thân muốn thử bài thuốc truyền tay
Người lớn tuổi trong nhà thường là người dễ tin bài thuốc truyền tay nhất, nhưng cũng là người có nguy cơ cao nhất nếu bị bệnh hoặc bỏ thuốc đang dùng. Cách nói chuyện quan trọng không kém nội dung. Chê "lạc hậu", "mê tín" chỉ khiến họ dùng lén. Hãy bắt đầu bằng việc hỏi họ nghe từ đâu và lo điều gì.
Sau đó, đề nghị cùng hỏi bác sĩ, dược sĩ quen của gia đình: "Mẹ muốn thử thì mình hỏi bác sĩ xem có ảnh hưởng gì tới thuốc huyết áp mẹ đang uống không". Câu hỏi này tôn trọng mong muốn của họ và đặt quyết định vào tay người có chuyên môn. Nhiều trường hợp, bác sĩ sẽ cho biết một món ăn quen thuộc thì không sao, còn hỗn hợp lạ hay liều cao thì nên tránh.
Điều cần kiên quyết là không ngừng thuốc điều trị bệnh mạn tính để thay bằng bài thuốc trên mạng, và đưa đi khám khi có triệu chứng đáng lo. Mục người lớn tuổi và gia đình trên trang có thêm gợi ý góp ý mà không làm mất lòng.
Nên và không nên khi tin dịch bệnh lan trong nhóm chat
Nhóm gia đình, nhóm phụ huynh, nhóm khu phố là nơi tin dịch và bài thuốc lan nhanh nhất. Vài thói quen nhỏ giúp nhóm của bạn trở thành nơi có thông tin đúng.
- Nên chia sẻ nguyên văn khuyến cáo của ngành y tế, ghi rõ cơ quan và ngày ban hành.
- Nên khuyên người có triệu chứng liên hệ cơ sở y tế, thay vì gợi ý thuốc trong nhóm.
- Nên hỏi lại người gửi "bác nghe ở đâu ạ" một cách nhẹ nhàng khi thấy bài thuốc lạ.
- Không nên chuyển tiếp công thức tự pha, liều lượng thuốc hay tên sản phẩm "chữa khỏi".
- Không nên đăng tên, ảnh, địa chỉ người bệnh hay gia đình họ; người bệnh cần được chăm sóc, không cần bị chỉ trỏ.
- Không nên chia sẻ con số ca bệnh không có nguồn, nhất là kèm lời bình "giấu dịch".
Khi dịch được cơ quan chức năng công bố, mọi biện pháp cách ly, hạn chế tụ tập hay tiêm phòng hãy làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương và ngành y tế nơi bạn ở.
Câu hỏi thường gặp
Thảo dược dân gian có phải lúc nào cũng vô hại không?
Không. Nhiều thảo dược có hoạt chất thật, có thể tương tác với thuốc đang dùng, gây hại cho gan thận nếu dùng liều cao hoặc lâu ngày. Tự nhiên không có nghĩa là an toàn. Trước khi dùng, nhất là khi đang điều trị bệnh, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.
Tin nói "chưa có thuốc đặc hiệu" thì có nghĩa là không chữa được không?
Không hẳn. Chưa có thuốc đặc hiệu nghĩa là chưa có thuốc tác động trực tiếp vào tác nhân gây bệnh, nhưng người bệnh vẫn được điều trị hỗ trợ như hạ sốt, bù nước, theo dõi biến chứng. Nhiều người khỏi bệnh nhờ chăm sóc y tế đúng cách. Vì vậy càng không nên tự chữa ở nhà bằng bài thuốc truyền tay.
Vì sao khuyến cáo của ngành y tế lại thay đổi trong lúc dịch?
Với một bệnh mới, hiểu biết tăng lên từng tuần nhờ dữ liệu từ người bệnh và nghiên cứu. Khuyến cáo được điều chỉnh theo bằng chứng mới là cách làm đúng. Điều cần làm là theo dõi bản cập nhật mới nhất từ nguồn chính thức, không phải bỏ hẳn nguồn đó.
Một video có bác sĩ mặc áo blouse giới thiệu thuốc phòng dịch có đáng tin không?
Áo blouse và phòng khám trong video không chứng minh người đó là bác sĩ thật hay thật sự nói những lời đó. Video có thể là diễn viên hoặc bị ghép mặt, ghép giọng. Hãy tra sản phẩm qua cơ quan quản lý và hỏi nhân viên y tế trực tiếp.
Có nên chia sẻ mẹo phòng dịch "không hại gì" như uống nước ấm không?
Uống đủ nước là thói quen tốt, nhưng khi được chia sẻ như cách phòng một bệnh dịch cụ thể, nó có thể khiến người đọc chủ quan với những biện pháp thật sự cần. Nếu muốn chia sẻ, hãy chia sẻ nguyên văn khuyến cáo của ngành y tế.
Người đăng quảng cáo thuốc chữa dịch sai sự thật có vi phạm pháp luật không?
Quảng cáo thực phẩm, thuốc có công dụng chữa bệnh không đúng sự thật vi phạm quy định về quảng cáo và an toàn thực phẩm, dược phẩm; đưa tin sai về dịch bệnh cũng có thể bị xử phạt theo nghị định hiện hành. Mức xử lý cụ thể cần tra văn bản gốc.