Tin nhắn dây chuyền là những tin bắt người nhận chuyển tiếp cho nhiều người, kèm lời hứa may mắn hoặc lời doạ xui xẻo, bệnh tật nếu không chuyển; nội dung gần như luôn là bịa hoặc đã bị bác bỏ, và việc không chuyển không gây ra hậu quả gì. Người lớn tuổi hay chuyển loại tin này không phải vì tin hoàn toàn, mà vì "chuyển cho chắc, chẳng mất gì".
Thực ra vẫn mất: thời gian, sự yên tâm của người nhận, và đôi khi là tiền khi tin dây chuyền dẫn tới lời mời "giải hạn" hay đường dẫn lạ. Bài này không bàn về niềm tin riêng của mỗi người. Bài chỉ nói về các dạng tin dây chuyền hay gặp, vì sao chúng sống dai, chúng gây hại thế nào và cách nói với ông bà để ông bà yên tâm không chuyển.
Các dạng tin dây chuyền hay gặp
Tin dây chuyền đã tồn tại từ thời thư tay, qua tin nhắn điện thoại, rồi sang mạng xã hội và ứng dụng nhắn tin. Hình thức đổi, nhưng các dạng chính rất ổn định.
- Doạ xui xẻo: "Ai đọc tin này mà không chuyển cho mười người trong ba ngày sẽ gặp chuyện không may", thường kèm một câu chuyện về người không chuyển rồi gặp nạn.
- Hứa may mắn: "Chuyển cho chín người, tối nay sẽ có tin vui", kèm ảnh hoa, ảnh con vật, ảnh hình dạng lạ trên trời.
- Cảnh báo "khoa học" giả: "Đêm nay sao Hoả phát tia nguy hiểm, tắt điện thoại trước nửa đêm", "cuộc gọi từ số lạ có sóng làm nổ não". Các tin này lặp lại nhiều năm với ngày giờ thay đổi.
- Tin ứng dụng sắp thu phí: "Từ tháng sau ứng dụng sẽ thu phí, chuyển tin này để giữ tài khoản miễn phí". Các nền tảng không thông báo chính sách qua tin nhắn chuyển tiếp của người dùng.
- Lời kêu gọi cầu nguyện, quyên góp cho một em bé bệnh nặng: ảnh thường là ảnh mượn, câu chuyện không có tên bệnh viện, không có cách liên hệ gia đình, và "mỗi lượt chia sẻ được một nghìn đồng".
- "Điềm báo" về thiên tai, dịch bệnh: một người được cho là đã báo trước nhiều sự kiện, nay "dự báo" một thảm hoạ sắp tới và kêu gọi chuyển tin để mọi người phòng bị.
Dạng thứ năm và thứ sáu dễ gây hiểu lầm nhất vì mượn lòng tốt và nỗi lo an toàn. Nhưng chúng có chung dấu hiệu với các dạng khác: yêu cầu chuyển tiếp là mục đích chính, còn thông tin kiểm chứng được thì không có.
Vì sao tin dây chuyền sống dai qua bao nhiêu năm
Lý do đầu tiên là tính toán "phòng hờ" của người nhận. Chuyển một tin chỉ mất vài giây, trong khi lời doạ, nếu có thật dù chỉ một phần nhỏ, nghe có vẻ đáng sợ. Đứng trước một chi phí nhỏ chắc chắn và một mối nguy lớn dù khó xảy ra, nhiều người chọn trả chi phí nhỏ. Cách nghĩ này hợp lý khi mối nguy có thật, nhưng ở đây mối nguy hoàn toàn không tồn tại.
Lý do thứ hai là nỗi sợ mất mát mạnh hơn niềm vui được lợi. Các nghiên cứu tâm lý học về ra quyết định cho thấy con người phản ứng mạnh với khả năng mất đi điều gì đó hơn là với khả năng có thêm. Tin dây chuyền doạ mất may mắn, mất sức khoẻ, mất tài khoản đánh đúng vào phản ứng đó.
Lý do thứ ba là tin đến từ người thân. Khi bạn già hay con cháu chuyển tin cho ông bà, ông bà ngại phá "chuỗi" vì như vậy giống như không trân trọng người gửi. Tin dây chuyền tận dụng các mối quan hệ để lan đi, và mỗi người chuyển lại thêm một lớp tin cậy cho nó.
Cuối cùng, tin dây chuyền không bao giờ bị chứng minh sai một cách rõ ràng với người chuyển. Người không chuyển mà vẫn bình an thì không kể; người tình cờ gặp chuyện xui sau khi không chuyển thì nhớ mãi. Trí nhớ chọn lọc này giữ cho tin dây chuyền luôn có "bằng chứng".
Tin dây chuyền gây hại thế nào
Gây lo lắng cho người nhận. Người lớn tuổi, nhất là người sống một mình, có thể mất ngủ vì một lời doạ về tai hoạ, bệnh tật. Tin "tắt điện thoại trước nửa đêm" có thể khiến ông bà không liên lạc được với con cháu khi thật sự cần.
Che lấp tin quan trọng. Nhóm gia đình đầy tin dây chuyền khiến mọi người tắt thông báo, và tin thật như lịch họp họ, tin người thân ốm bị bỏ lỡ.
Mở đường cho lừa đảo. Một số tin dây chuyền là bước đầu của kịch bản lừa: kèm đường dẫn "nhận quà may mắn", số tài khoản "quyên góp", hoặc lời giới thiệu người có thể "hoá giải vận xui" với chi phí. Người đã sợ thì dễ trả tiền.
Thu thập thông tin. Tin "chuyển để giữ tài khoản miễn phí" đôi khi dẫn tới trang yêu cầu đăng nhập, cung cấp số điện thoại, mã xác nhận. Đây là cách đánh cắp tài khoản phổ biến.
Làm phiền người khác và hao mòn uy tín. Người nhận nhiều tin dây chuyền từ một người dễ bắt đầu bỏ qua mọi tin từ người đó, kể cả tin quan trọng.
Nhận ra một tin dây chuyền trong vài giây
Không cần kiểm từng chi tiết. Một tin có từ hai dấu hiệu dưới đây trở lên gần như chắc chắn là tin dây chuyền.
- Yêu cầu chuyển cho một số lượng người cụ thể, hoặc "càng nhiều càng tốt".
- Gắn việc chuyển hay không chuyển với hậu quả may rủi, sức khoẻ, tài khoản.
- Có thời hạn gấp: "trong ba ngày", "trước nửa đêm nay".
- Viện dẫn nguồn mơ hồ: "các nhà khoa học", "đài truyền hình nước ngoài", "một người đã báo trước".
- Không có ngày tháng cụ thể, hoặc ngày tháng có thể thay đổi mà nội dung vẫn hợp.
- Kêu gọi quyên góp hoặc cầu nguyện mà không có tên người, tên bệnh viện, cách liên hệ kiểm được.
- Câu chữ nhiều dấu chấm than, chữ viết hoa, biểu tượng cảm xúc.
Với dạng cảnh báo "khoa học", có thể tìm nhanh cụm từ chính của tin. Các tin như tia từ sao Hoả hay số điện thoại gây nổ não đã được giải thích nhiều lần trên báo chí và trang của các cơ quan khoa học.
Vì sao các cảnh báo "khoa học" trong tin dây chuyền không đứng vững
Dạng tin dây chuyền khó gạt đi nhất với người lớn tuổi là dạng mượn ngôn ngữ khoa học: tia vũ trụ, sóng điện thoại, hành tinh thẳng hàng. Nghe có vẻ chuyên môn, nhưng chỉ cần vài hiểu biết phổ thông là thấy chỗ vô lý.
Trái đất luôn nhận bức xạ từ Mặt trời và không gian, nhưng bầu khí quyển và từ trường của trái đất chặn phần lớn bức xạ có hại. Không có hành tinh nào "phát tia" vào một đêm nhất định, và nếu có hiện tượng vũ trụ ảnh hưởng tới đời sống, như bão từ mạnh làm nhiễu sóng vô tuyến, các cơ quan khoa học sẽ thông báo công khai, không qua tin nhắn chuyển tiếp. Điện thoại tắt hay bật cũng không làm thay đổi bức xạ mà cơ thể nhận được từ bầu trời.
Tin "cuộc gọi từ số lạ phát sóng làm hỏng não" cũng vậy: điện thoại nhận cuộc gọi qua sóng vô tuyến công suất thấp như mọi cuộc gọi bình thường, số gọi đến là ai không làm thay đổi loại sóng. Điểm chung của các tin này là ngày giờ cụ thể để tạo cảm giác cấp bách, nhưng nội dung không dẫn được tới bất kỳ cơ quan khoa học nào có tên. Khi nói với ông bà, có thể dùng một câu dễ nhớ: chuyện khoa học quan trọng thì đài báo đưa tin, không ai phải nhờ bà chuyển giúp.
Nói với ông bà mà không chạm vào niềm tin của ông bà
Nhiều ông bà có những niềm tin riêng về may rủi, kiêng kỵ, điềm lành điềm dữ. Đó là chuyện cá nhân và văn hoá, con cháu không cần thay đổi. Điều cần nói chỉ là: tin nhắn dây chuyền không phải là một phần của những niềm tin đó, mà là thứ do người lạ đặt ra rồi lan qua điện thoại.
Một cách nói hiệu quả: "Bà ơi, tin này người ta viết ra từ hồi con còn bé, thay ngày tháng rồi chuyển mãi. Nếu thật thì cả nước ai không chuyển đều gặp xui rồi bà ạ". Câu nói vừa nhẹ nhàng vừa giúp ông bà thấy chỗ vô lý mà không bị coi thường.
Có thể cho ông bà một "lối thoát" yên tâm: "Không chuyển cũng không sao, có gì con chịu cho". Với người lớn tuổi lo lắng, một lời đảm bảo từ con cháu có tác dụng hơn mọi lời giải thích. Khi ông bà vẫn muốn chuyển, xin ông bà ít nhất đừng gửi vào nhóm có trẻ nhỏ, vì trẻ dễ sợ hãi với những lời doạ.
Với tin cảnh báo "khoa học" như tắt điện thoại, giải thích thêm một lý do thực tế: điện thoại cần bật để con cháu gọi được khi có việc gấp, và không có tia nào từ vũ trụ cần tránh bằng cách tắt máy.
Khi tin dây chuyền dẫn tới chuyện tiền bạc
Nếu ông bà kể đã nhận được lời mời "giải hạn", mua vật phẩm để tránh xui, hay đã bấm vào đường dẫn trong tin dây chuyền rồi nhập thông tin, cần xử lý theo hướng an toàn trước. Chưa chuyển tiền thì dừng lại, không liên lạc thêm với người mời. Đã nhập thông tin tài khoản thì đổi mật khẩu, kiểm tra thiết bị đăng nhập, báo ngân hàng nếu có liên quan tới tài khoản ngân hàng.
Đã chuyển tiền thì liên hệ ngân hàng sớm nhất có thể, lưu lại tin nhắn, số tài khoản nhận, ảnh chụp cuộc trò chuyện, rồi trình báo công an nơi gần nhất. Các bước chi tiết khi bị lừa chuyển tiền có nhiều hướng dẫn riêng; ở đây điều quan trọng là ông bà kể lại sớm và không bị trách móc, để gia đình kịp xử lý.
Sau sự việc, trò chuyện với ông bà như một kinh nghiệm chung của cả nhà, không phải lỗi của ông bà. Kẻ lừa đảo nhắm vào nỗi lo và lòng tốt, không phải vào sự ngây thơ. Ông bà được an ủi đúng lúc sẽ sẵn sàng hỏi con cháu những lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Không chuyển tin dây chuyền thì có sao không?
Không có hậu quả gì. Tin dây chuyền do người lạ viết ra và lan qua nhiều năm với ngày tháng thay đổi. Hàng triệu người đã không chuyển mà vẫn bình thường. Nếu thấy lo, có thể hỏi người thân, nhưng không cần chuyển tin cho ai.
Chuyển tin dây chuyền có vi phạm pháp luật không?
Phần lớn tin dây chuyền đơn thuần chỉ làm phiền người nhận. Tuy vậy, nếu tin chứa thông tin sai về thiên tai, dịch bệnh gây hoang mang, hoặc lừa đảo quyên góp, việc đăng tải, chia sẻ có thể bị xem xét theo quy định về thông tin sai sự thật. Không chuyển là lựa chọn an toàn.
Tin kêu gọi chia sẻ để giúp em bé bệnh nặng có thật không?
Lượt chia sẻ không chuyển thành tiền cho ai cả. Nếu muốn giúp, tìm kênh quyên góp có tên bệnh viện, có tổ chức từ thiện uy tín xác nhận, hoặc liên hệ trực tiếp gia đình qua người quen biết rõ. Ảnh trong các tin này thường là ảnh mượn.
Tin "ứng dụng sắp thu phí" có bao giờ đúng không?
Nếu một nền tảng thay đổi chính sách thu phí, họ sẽ thông báo trong chính ứng dụng và trên trang chính thức, không yêu cầu người dùng chuyển tin cho nhau. Tin bắt chuyển tiếp để giữ tài khoản miễn phí là tin sai, có khi kèm đường dẫn đánh cắp tài khoản.
Làm sao để nhóm gia đình bớt tin dây chuyền?
Có thể đề xuất một quy ước chung không chuyển tin dây chuyền trong nhóm, nhờ người có uy tín trong nhà nói. Khi có tin lọt vào, nhắn riêng người gửi thay vì nhắc trong nhóm. Chủ yếu là giúp mọi người yên tâm rằng không chuyển cũng không sao.
Trẻ nhỏ đọc được tin doạ xui xẻo thì nên nói gì?
Giải thích ngắn gọn đó là tin do người lạ viết ra để doạ, không có thật, và không ai gặp chuyện gì vì không chuyển tin. Khuyến khích trẻ kể lại khi thấy tin làm mình sợ. Người lớn trong nhà nên tránh chuyển tin loại này vào nhóm có trẻ.