Khi một tin khiến bạn sợ hãi, tức giận hay hả hê mạnh và thôi thúc bạn chia sẻ ngay, đó chính là lúc nên dừng lại vài phút, vì cảm xúc mạnh làm ta đọc kém kỹ và dễ tin hơn bình thường. Nghiên cứu về lan truyền trên mạng cho thấy nội dung gây cảm xúc mạnh được chia sẻ nhiều hơn, và tin sai thường được viết để gây đúng những cảm xúc ấy. Dừng lại không có nghĩa là bỏ qua tin; nó chỉ có nghĩa là kiểm trước rồi mới hành động.
Bài này giải thích cơ chế cảm xúc chi phối việc đọc và chia sẻ tin, những dấu hiệu cho thấy một tin đang được thiết kế để kích động, và một quy tắc dừng đơn giản bạn có thể áp dụng ngay trên điện thoại, kể cả khi đang rất bức xúc.
Điều nghiên cứu nói về cảm xúc và việc chia sẻ
Năm 2012, Jonah Berger và Katherine Milkman công bố một nghiên cứu phân tích hàng nghìn bài báo được gửi qua thư điện tử nhiều nhất. Họ thấy những bài gợi ra cảm xúc có mức kích thích cao, như kinh ngạc, tức giận, lo âu, được chia sẻ nhiều hơn những bài gợi ra cảm xúc kích thích thấp như buồn bã. Nói cách khác, điều làm ta "nóng người" khiến ta muốn chuyển đi.
Năm 2018, nhóm của Soroush Vosoughi, Deb Roy và Sinan Aral công bố trên tạp chí Science một phân tích lớn về tin đã được kiểm chứng trên mạng Twitter. Kết quả cho thấy tin sai lan xa hơn, nhanh hơn và rộng hơn tin đúng, và phản hồi của người dùng với tin sai thể hiện nhiều sự ngạc nhiên và ghê sợ hơn. Các tác giả cho rằng tính mới lạ và cảm xúc mạnh là một phần lời giải thích.
Một hướng nghiên cứu khác của Gordon Pennycook, David Rand và cộng sự, trong đó có bài đăng trên tạp chí Nature năm 2021, gợi ý rằng nhiều người chia sẻ tin sai không phải vì họ không phân biệt được đúng sai, mà vì lúc đó họ không nghĩ đến chuyện đúng sai. Chỉ cần nhắc người dùng nghĩ về độ chính xác trước khi chia sẻ, chất lượng tin họ chọn chia sẻ đã cải thiện. Điều này cho thấy một khoảnh khắc dừng lại có giá trị thật.
Cảm xúc mạnh làm ta đọc kém đi thế nào
Đọc nhanh, bỏ qua chữ nhỏ. Khi lo lắng hay tức giận, ta tìm kiếm thông tin xác nhận cảm giác của mình và lướt qua những chữ như "có thể", "chưa rõ", "theo một tài khoản". Những chữ đó chính là thứ cho biết tin đang ở mức chắc chắn nào.
Tin vào điều khớp với nỗi sợ sẵn có. Nếu bạn vốn lo về an toàn thực phẩm, một tin về thực phẩm bẩn sẽ nghe hợp lý ngay lập tức. Cảm giác "biết ngay mà" thay cho việc kiểm chứng. Đây là lúc ta dễ bỏ qua câu hỏi cơ bản nhất: tin này đến từ đâu.
Muốn hành động ngay. Sợ hãi thúc ta bảo vệ người thân: báo cho cả nhà, mua tích trữ, tránh xa một nơi. Tức giận thúc ta lên tiếng: bình luận, chia sẻ kèm lời lẽ gay gắt. Cả hai đều đẩy hành động lên trước suy nghĩ.
Coi việc chia sẻ là nghĩa vụ. Với tin cảnh báo, ta cảm thấy nếu không chia sẻ mà có chuyện thật thì mình có lỗi. Cảm giác này rất chính đáng, nhưng nó khiến ta chuyển cả tin sai lẫn tin đúng với cùng một mức khẩn cấp. Tin sai được chia sẻ vì lòng tốt vẫn là tin sai.
Hả hê cũng làm ta mất cảnh giác. Ít ai để ý rằng niềm vui khi thấy điều mình ghét bị chê bai cũng là một cảm xúc mạnh. Một tin cho thấy thương hiệu mình không ưa gặp sự cố, hay một kiểu người mình khó chịu bị bẽ mặt, được chia sẻ rất nhanh mà không ai kiểm, vì nó "đúng như mình nghĩ". Tin khiến ta hả hê cần được kiểm kỹ không kém tin khiến ta sợ.
Dấu hiệu một tin đang được viết để kích động
Không phải tin gây cảm xúc nào cũng sai; tin thật về thiên tai hay tai nạn tự nhiên đã đáng lo. Nhưng tin được thiết kế để kích động thường có những dấu hiệu về cách viết, tách khỏi nội dung.
- Lời kêu gọi chia sẻ gấp: "chia sẻ ngay", "trước khi bị xoá", "ai có con nhỏ phải biết", "đừng để muộn".
- Chữ in hoa, nhiều dấu chấm than, biểu tượng báo động thay cho thông tin cụ thể về thời gian, địa điểm, nguồn.
- Đổ lỗi rõ ràng cho một nhóm: một nhóm người, một nghề, một vùng, mà không có bằng chứng cụ thể nào.
- Lời khẳng định tuyệt đối: "chắc chắn", "100%", "ai cũng biết", "giấu nhẹm", trong khi không có nguồn nào đứng tên.
- Chi tiết gây sốc nhưng mơ hồ: "một bệnh viện lớn", "một trường học ở thành phố", "nhiều người đã chết", không tên, không ngày.
- Kèm theo lời mời hành động có lợi cho ai đó: mua một sản phẩm, bấm vào một đường dẫn, chuyển tiền ủng hộ.
Khi thấy ba dấu hiệu trở lên, hãy mặc định rằng tin được viết ra để lan truyền, không phải để thông tin. Điều đó không chứng minh nội dung sai, nhưng là lý do đủ mạnh để kiểm trước.
Quy tắc dừng ba bước trước khi chia sẻ
Quy tắc này đơn giản đến mức có thể nhớ thuộc lòng, và chỉ mất từ một đến năm phút. Mục đích là chuyển sự chú ý từ cảm xúc sang câu hỏi "tin này có đúng không".
- Gọi tên cảm xúc của mình. Nói thầm: "mình đang sợ" hoặc "mình đang tức". Việc gọi tên tạo ra một khoảng cách nhỏ giữa bạn và cảm xúc, đủ để suy nghĩ bắt đầu chạy lại.
- Hỏi ba câu: ai nói, khi nào, ở đâu. Nếu tin không trả lời được ba câu này, hoặc câu trả lời là "một người bạn", "mới đây", "ở đâu đó", thì tin đang ở mức chưa kiểm chứng.
- Tìm một nguồn thứ hai trước khi làm bất cứ điều gì. Một trang tin có toà soạn, một kênh chính thức của cơ quan liên quan. Nếu tin liên quan đến an toàn của bạn, làm theo hướng dẫn của chính quyền địa phương thay vì làm theo tin.
Nếu sau ba bước tin vẫn đứng vững, hãy chia sẻ kèm nguồn đã kiểm và lời lẽ bình tĩnh. Nếu không, hãy giữ lại. Trong cả hai trường hợp, bạn đã không để cảm xúc quyết định thay mình.
Để quy tắc thành thói quen, có thể tự đặt một mốc cố định, chẳng hạn không chia sẻ bất kỳ tin nóng nào trong mười phút đầu tiên kể từ lúc đọc. Phần lớn cơn thôi thúc sẽ dịu đi trong khoảng thời gian đó, và nếu tin quan trọng thật, mười phút ấy cũng đủ để bạn tìm được một nguồn đáng tin hơn để chia sẻ kèm.
Tin thật nhưng gây sợ hãi: chia sẻ thế nào cho có ích
Có những tin thật sự đáng sợ: bão mạnh sắp đổ bộ, dịch bệnh đang lan, một vụ cháy gần khu dân cư. Với những tin này, chia sẻ là việc nên làm, nhưng cách chia sẻ quyết định tin giúp người ta an toàn hơn hay chỉ làm họ hoảng hơn. Một ảnh hiện trường đáng sợ kèm lời "khủng khiếp quá" ít giúp ích hơn một đoạn hướng dẫn chính thức về việc cần làm.
Khi chia sẻ tin thật đáng lo, hãy ưu tiên ba thứ: hướng dẫn hành động cụ thể từ cơ quan có trách nhiệm, phạm vi ảnh hưởng để người ở ngoài vùng không hoảng theo, và nguồn để người nhận tự theo dõi cập nhật. Tránh kèm những ảnh, video gây sốc không cần thiết, nhất là ảnh có nạn nhân, vì chúng gây tổn thương cho gia đình người trong cuộc và cho người xem, kể cả trẻ em trong nhóm gia đình.
Cũng nên chú ý đến người nhận. Người lớn tuổi sống một mình, người có người thân ở vùng bị ảnh hưởng, người đang lo âu sẵn có thể phản ứng mạnh hơn bạn nghĩ. Với họ, một cuộc gọi bình tĩnh giải thích tình hình và việc cần làm thường tốt hơn một loạt tin chuyển tiếp liên tục.
Khi tức giận vì một tin về người khác
Tin gây tức giận thường xoay quanh một người hoặc một nhóm bị cho là đã làm điều sai: một người bán hàng gian dối, một tài xế gây tai nạn rồi bỏ chạy, một người đối xử tệ với người già hay trẻ nhỏ. Phản ứng tự nhiên là muốn lên tiếng, chia sẻ để "cho mọi người biết mặt". Chính phản ứng này khiến tin sai về người cụ thể gây hại nặng nhất.
Trong những giờ đầu, danh tính người bị cho là có lỗi rất dễ bị nhầm. Một biển số xe đọc sai, một khuôn mặt giống, một tài khoản trùng tên có thể khiến người vô can bị tấn công trên mạng, bị gọi điện, bị đến tận nhà. Ngay cả khi đúng người, phần câu chuyện đang lan có thể thiếu bối cảnh quan trọng. Việc xác định đúng sai thuộc về cơ quan có thẩm quyền, không phải đám đông trên mạng.
Điều bạn có thể làm khi tức giận: chờ ít nhất đến khi có thông tin chính thức, không chia sẻ thông tin cá nhân như số điện thoại, địa chỉ, ảnh gia đình của người bị nêu tên, và nếu bạn có thông tin thật về vụ việc, hãy cung cấp cho cơ quan chức năng thay vì đăng lên mạng. Mục pháp luật về đưa và chia sẻ tin sai trên trang giải thích trách nhiệm của người chia sẻ khi tin sai gây tổn hại cho người khác.
Câu hỏi thường gặp
Tin gây cảm xúc mạnh có phải thường là tin giả không?
Không. Nhiều tin thật cũng gây cảm xúc mạnh, như tin thiên tai hay tai nạn. Điều nghiên cứu cho thấy là tin sai thường được viết để gây cảm xúc mạnh và vì thế lan nhanh. Cảm xúc mạnh không cho biết tin đúng hay sai; nó chỉ là tín hiệu để bạn kiểm kỹ hơn trước khi hành động.
Dừng lại kiểm tin có làm chậm việc cảnh báo người thân không?
Với phần lớn tin, vài phút kiểm không ảnh hưởng gì. Với tin liên quan đến an toàn cấp bách, bạn có thể báo người thân về việc phòng ngừa đơn giản ngay, như để ý thông báo của chính quyền, trong khi vẫn kiểm chi tiết. Điều cần tránh là chuyển tiếp nguyên văn một tin chưa rõ với lời lẽ gây hoảng loạn.
Làm sao giữ bình tĩnh khi đọc tin về một vụ việc gây bức xúc?
Gọi tên cảm xúc của mình, rời màn hình vài phút, rồi quay lại với câu hỏi "mình đã biết chắc những gì". Tránh đọc bình luận ngay, vì bình luận thường làm cảm xúc mạnh thêm. Nếu tin làm bạn bất an kéo dài, giảm thời gian đọc tin là lựa chọn hợp lý.
Có nên bình luận phản đối dưới một bài đăng gây kích động không?
Bình luận, kể cả phản đối, thường làm bài đăng được hiển thị cho nhiều người hơn theo cơ chế của nhiều nền tảng. Nếu bài đăng sai, báo cáo bài viết với nền tảng có thể hiệu quả hơn. Nếu muốn đính chính, hãy viết ngắn, có nguồn, không dùng lời lẽ gay gắt.
Trẻ em thấy tin gây sợ hãi trên mạng thì cha mẹ nên làm gì?
Hỏi con đã thấy gì và cảm thấy thế nào, lắng nghe trước khi giải thích. Giúp con phân biệt điều đã được xác nhận và điều chỉ là tin đồn, bằng lời phù hợp lứa tuổi. Mục tư duy phản biện cho học sinh trên trang có bài riêng về cách nói chuyện khi con hoảng sợ vì một tin trên mạng.
Có phải người chia sẻ tin sai vì quá lo lắng là người cả tin?
Không nên nghĩ vậy. Nghiên cứu cho thấy nhiều người chia sẻ tin sai không phải vì không biết phân biệt, mà vì lúc đó họ không nghĩ đến chuyện đúng sai. Lo lắng cho người thân là động cơ tốt. Điều cần thêm chỉ là một thói quen dừng lại để kiểm.