Theo cách pháp luật Việt Nam tiếp cận, thông tin sai sự thật là thông tin đưa ra như một sự việc có thật nhưng không đúng với thực tế, và việc đăng tải, phát tán nó bị xem là vi phạm khi gây ra hoặc có khả năng gây ra hậu quả xấu: làm hoang mang dư luận, gây thiệt hại cho hoạt động kinh tế – xã hội, cản trở hoạt động của cơ quan nhà nước, hoặc xâm phạm danh dự, quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Luật An ninh mạng năm 2018 liệt kê hành vi này trong nhóm bị nghiêm cấm trên không gian mạng; các nghị định xử phạt vi phạm hành chính và Bộ luật Hình sự quy định cách xử lý tuỳ mức độ.
Điều quan trọng với người đọc bình thường là hai chữ "sự thật". Pháp luật không cấm bạn có quan điểm khác người khác, không cấm bạn đặt câu hỏi, cũng không xử lý mọi trường hợp nhầm lẫn như nhau. Phần dưới đây tách từng yếu tố của khái niệm, so sánh thông tin sai với những dạng phát ngôn hay bị nhầm lẫn, và chỉ ra những yếu tố cơ quan có thẩm quyền thường xem xét khi đánh giá một bài đăng.
Ba yếu tố làm nên "thông tin sai sự thật"
Có một khẳng định về sự việc. Bài đăng phải nói rằng một điều gì đó đã, đang hoặc sẽ xảy ra: một con đập sắp vỡ, một loại thực phẩm có chất độc, một trường học cho nghỉ, một người đã làm việc gì. Câu khẳng định về sự việc có thể kiểm tra được đúng hay sai bằng chứng cứ, khác với câu bày tỏ cảm xúc hay đánh giá chủ quan.
Khẳng định đó không đúng với thực tế. Sai có thể là bịa hoàn toàn, có thể là thêm thắt chi tiết, có thể là dùng ảnh thật nhưng gán vào sự kiện khác, hoặc đưa con số đã bị thổi phồng nhiều lần. Pháp luật không đòi hỏi mọi chi tiết đều sai; một phần cốt lõi sai làm người đọc hiểu lệch bản chất sự việc là đủ để bị xem xét.
Thông tin được đưa lên môi trường người khác tiếp cận được. Đăng công khai trên trang cá nhân, đăng trong nhóm có nhiều thành viên, chia sẻ lại, gửi vào các nhóm nhắn tin đông người đều là hình thức phát tán. Một suy nghĩ chỉ ghi trong sổ tay riêng thì chưa phải là đưa thông tin.
Hậu quả, hoặc khả năng gây hậu quả, quyết định mức xử lý. Ba yếu tố trên mô tả hành vi. Còn việc bị nhắc nhở, bị phạt hành chính hay bị xem xét trách nhiệm hình sự phụ thuộc nhiều vào mức độ lan truyền, thiệt hại thực tế, động cơ và việc người đăng có biết thông tin là sai hay không.
Thông tin sai khác gì ý kiến, câu hỏi và tin đồn chưa rõ
Phần lớn tranh cãi quanh "tin sai" bắt nguồn từ việc lẫn lộn các dạng phát ngôn. Bảng dưới đây so sánh những dạng hay gặp nhất trên mạng xã hội, kèm ví dụ giả định để thấy chỗ khác nhau.
| Dạng phát ngôn | Ví dụ giả định | Có phải khẳng định sự việc không | Cách pháp luật thường nhìn |
|---|---|---|---|
| Ý kiến, đánh giá | "Món ăn ở quán này dở, phục vụ chậm" | Không, là cảm nhận cá nhân | Thường không phải tin sai, trừ khi kèm sự việc bịa |
| Câu hỏi thật | "Có ai biết khu mình mai cúp nước không?" | Không khẳng định | Không phải đưa tin sai |
| Khẳng định có điều kiện | "Nghe nói mai cúp nước, mọi người kiểm lại giúp" | Có, nhưng nêu rõ chưa chắc | Mức rủi ro thấp hơn, vẫn nên kèm nguồn |
| Khẳng định chắc chắn | "Mai cúp nước cả phường ba ngày, trữ nước ngay" | Có | Nếu sai và gây hoang mang, có thể bị xem xét |
| Khẳng định về một người | "Chủ quán này bán thịt ôi cho khách" | Có | Nếu sai, vừa là tin sai vừa có thể xâm phạm danh dự |
| Châm biếm, sáng tác | Truyện cười gắn tên nhân vật hư cấu, ghi rõ là sáng tác | Không nhằm khẳng định | Thường không phải tin sai nếu người đọc nhận ra là hư cấu |
Ranh giới giữa các ô trong bảng không phải lúc nào cũng sắc nét. Một câu viết dưới dạng câu hỏi nhưng thực chất ám chỉ ("Có phải quán X dùng hoá chất không mà rẻ thế?") vẫn có thể bị đánh giá như một khẳng định. Châm biếm mà không ghi rõ, khiến nhiều người tin là thật, cũng có thể bị xem như tin sai. Cơ quan có thẩm quyền đánh giá theo cách người đọc bình thường hiểu bài đăng, chứ không chỉ theo ý định người viết tự nhận.
Vì sao pháp luật quan tâm đến hậu quả hơn là con chữ
Mỗi ngày có rất nhiều thông tin không chính xác xuất hiện trên mạng: nhớ nhầm năm, ghi sai tên đường, chép lại con số cũ. Nếu xử lý mọi sai sót như nhau thì vừa không khả thi, vừa làm người dân e ngại khi nói. Vì vậy các văn bản pháp luật về không gian mạng thường gắn hành vi bị cấm với những hậu quả cụ thể: gây hoang mang trong nhân dân, gây thiệt hại cho hoạt động kinh tế – xã hội, gây khó khăn cho hoạt động của cơ quan nhà nước hoặc người thi hành công vụ, xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Một ví dụ giả định cho thấy sự khác biệt. Người A viết nhầm giờ khai mạc một hội chợ, vài người đến sớm rồi về. Người B đăng rằng nước máy của một khu dân cư nhiễm độc, kèm lời kêu gọi không dùng nước, khiến hàng trăm hộ đổ xô mua nước đóng chai và đơn vị cấp nước phải tạm dừng việc khác để giải thích. Cả hai đều sai, nhưng mức độ ảnh hưởng xã hội khác hẳn nhau, và cách cơ quan chức năng nhìn hai trường hợp này cũng khác nhau.
Hậu quả còn liên quan đến lĩnh vực của thông tin. Tin sai về thiên tai, dịch bệnh, an toàn thực phẩm, an ninh trật tự hay hệ thống ngân hàng có khả năng làm nhiều người hành động gấp, nên thường được xem là nghiêm trọng hơn tin sai về một chuyện giải trí. Người đọc không cần nhớ điều khoản, chỉ cần nhớ nguyên tắc: tin càng có khả năng khiến người khác hoảng sợ hoặc thiệt hại, thì trách nhiệm kiểm trước khi đăng càng lớn.
Những yếu tố thường được xem xét khi đánh giá một bài đăng
Không có bảng chấm điểm công khai, nhưng qua nguyên lý của các văn bản và cách xử lý thường thấy, có thể hình dung những câu hỏi mà cơ quan có thẩm quyền đặt ra khi một bài đăng bị phản ánh là sai sự thật.
- Nội dung có sai thật không, sai ở phần cốt lõi hay chi tiết phụ, và đã được cơ quan, đơn vị liên quan xác nhận ra sao.
- Người đăng có biết hoặc buộc phải biết thông tin là sai không: tự bịa, cố ý cắt ghép, hay chép lại từ nguồn mà mình tin là đúng.
- Mức độ lan truyền: bao nhiêu người tiếp cận, bài đăng ở trang cá nhân ít người theo dõi hay trên trang, nhóm có lượng thành viên lớn.
- Hậu quả thực tế: có gây hoang mang, thiệt hại tài sản, ảnh hưởng uy tín của một người, một cơ sở kinh doanh hay không.
- Động cơ: câu tương tác, bán hàng, trục lợi, trả thù cá nhân hay lo lắng thật sự cho cộng đồng.
- Thái độ sau khi biết sai: có gỡ bài, đính chính, xin lỗi kịp thời hay vẫn tiếp tục đăng thêm.
- Có tái phạm không: lần đầu hay đã từng bị nhắc nhở, xử phạt về hành vi tương tự.
Danh sách này không phải là công thức, mà là cách để bạn tự soi bài đăng của mình trước khi bấm nút. Nếu trả lời không chắc ở hai câu đầu, cách an toàn nhất là chưa đăng, hoặc đăng dưới dạng câu hỏi kèm lời đề nghị mọi người cùng kiểm.
Các văn bản pháp luật liên quan và cách tra cứu
Ở tầng luật, Luật An ninh mạng năm 2018 đưa việc đăng tải, phát tán thông tin sai sự thật vào nhóm hành vi bị nghiêm cấm trên không gian mạng. Luật An toàn thông tin mạng năm 2015 đặt ra trách nhiệm của tổ chức, cá nhân khi tham gia môi trường mạng. Luật Báo chí điều chỉnh hoạt động của cơ quan báo chí, trong đó có nghĩa vụ cải chính khi đưa tin sai. Bộ luật Dân sự năm 2015 bảo vệ danh dự, nhân phẩm, uy tín của cá nhân và uy tín của pháp nhân, cho phép người bị ảnh hưởng yêu cầu gỡ bỏ, cải chính và bồi thường.
Ở tầng xử lý, nghị định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực thông tin, viễn thông, công nghệ thông tin quy định mức phạt và biện pháp buộc gỡ bỏ thông tin sai. Nghị định này đã được sửa đổi, bổ sung nhiều lần nên bài này không nêu số hiệu hay mức tiền cụ thể. Bộ luật Hình sự có các tội danh liên quan đến việc đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin trên mạng máy tính, mạng viễn thông, tội vu khống và một số tội khác, áp dụng khi hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm.
Khi cần tra cứu, hãy dùng cơ sở dữ liệu văn bản pháp luật của cơ quan nhà nước, xem kỹ phần "tình trạng hiệu lực" và danh sách văn bản sửa đổi, thay thế. Bài viết, video giải thích luật trên mạng, kể cả bài này, chỉ giúp bạn hiểu nguyên lý; khi có việc thật, văn bản gốc và ý kiến của luật sư mới là căn cứ.
Những hiểu lầm phổ biến về thông tin sai sự thật
Quanh chủ đề này có nhiều niềm tin truyền miệng khiến người dân hoặc quá lo lắng, hoặc quá chủ quan. Dưới đây là những hiểu lầm hay gặp và cách hiểu đúng hơn theo nguyên lý pháp luật.
- "Chỉ người bịa ra tin mới có lỗi." Người chia sẻ lại một tin sai, nhất là khi kèm lời khẳng định của mình, cũng có thể bị xem xét, dù mức độ thường khác với người tạo ra tin.
- "Ghi chữ sưu tầm, nguồn mạng là hết trách nhiệm." Ghi nguồn mơ hồ không làm thông tin trở nên đúng. Nó chỉ cho thấy bạn không phải người viết đầu tiên.
- "Đăng trong nhóm kín thì không sao." Nhóm kín có hàng nghìn thành viên vẫn là môi trường phát tán. Ảnh chụp màn hình từ nhóm kín ra ngoài rất phổ biến.
- "Xoá bài là coi như chưa đăng." Xoá bài là việc nên làm khi biết sai, nhưng không xoá được ảnh chụp màn hình người khác đã lưu và không xoá được hậu quả đã xảy ra.
- "Mọi lời chê bai đều có thể bị kiện là tin sai." Nhận xét, đánh giá trung thực về trải nghiệm của chính bạn khác với việc bịa sự việc. Pháp luật không cấm phản ánh, góp ý có căn cứ.
- "Tin đúng một nửa thì không phải tin sai." Ghép chi tiết thật vào kết luận sai, hoặc dùng ảnh thật của sự kiện khác, vẫn khiến người đọc hiểu sai bản chất.
Điểm chung của các hiểu lầm trên là chúng tập trung vào hình thức (ghi nguồn, nhóm kín, xoá bài) thay vì nội dung và hậu quả. Hỏi "điều mình viết có đúng không, có làm ai hoảng sợ hay thiệt hại không" luôn hữu ích hơn hỏi "viết thế nào để không bị phạt".
Câu hỏi thường gặp
Viết sai một chi tiết nhỏ như giờ, địa điểm có bị coi là đưa tin sai sự thật không?
Về nguyên lý, sai sót nhỏ không làm thay đổi bản chất sự việc và không gây hậu quả đáng kể thường không phải là đối tượng xử lý. Tuy vậy, nếu chi tiết đó khiến người khác hành động sai, chẳng hạn đi sơ tán nhầm chỗ, thì mức độ được đánh giá lại. Khi phát hiện sai, hãy sửa bài và ghi rõ đã sửa gì.
Bày tỏ quan điểm trái chiều về một vấn đề xã hội có bị coi là tin sai không?
Quan điểm, đánh giá chủ quan không phải là khẳng định về sự việc nên không thuộc khái niệm thông tin sai sự thật. Vấn đề chỉ phát sinh khi quan điểm được dựa trên một sự việc bịa đặt, hoặc khi phát ngôn xúc phạm danh dự người khác. Giữ phần sự việc chính xác và phần ý kiến rõ là ý kiến là cách an toàn.
Ai có quyền kết luận một thông tin là sai sự thật?
Trong đời sống, cơ quan, đơn vị liên quan thường lên tiếng xác nhận hoặc bác bỏ. Còn việc kết luận một người vi phạm và áp dụng chế tài thuộc về cơ quan có thẩm quyền xử phạt hành chính, cơ quan tiến hành tố tụng hoặc toà án trong tranh chấp dân sự. Một tài khoản mạng xã hội tự tuyên bố bài khác là tin giả không có giá trị pháp lý.
Tin do báo chí đưa sai thì người chia sẻ lại có chịu trách nhiệm không?
Cơ quan báo chí có nghĩa vụ cải chính khi đưa tin sai theo Luật Báo chí. Người chia sẻ lại một bài báo chính thống với thiện chí thường ở vị trí khác với người tự bịa tin. Tuy vậy, sau khi báo đã cải chính mà vẫn tiếp tục lan truyền bản sai, kèm lời khẳng định thêm, thì rủi ro của người chia sẻ tăng lên.
Bài đăng bằng tiếng nước ngoài hoặc đăng trên nền tảng nước ngoài có chịu luật Việt Nam không?
Pháp luật Việt Nam áp dụng với hành vi của người ở Việt Nam trên không gian mạng, kể cả khi dùng nền tảng có trụ sở ở nước ngoài hay viết bằng ngôn ngữ khác. Ngôn ngữ hay nơi đặt máy chủ không làm thay đổi bản chất hành vi đưa thông tin sai tới người đọc trong nước.
Có cần thuê luật sư ngay khi bị người khác nói mình đăng tin sai không?
Không phải lúc nào cũng cần. Trước hết hãy xem lại nội dung, lưu bài đăng gốc, nguồn bạn dựa vào và thời điểm đăng. Nếu nhận giấy mời làm việc của cơ quan chức năng, bị yêu cầu bồi thường hay bị dọa kiện, việc hỏi ý kiến luật sư giúp bạn hiểu đúng quyền và nghĩa vụ trước khi trả lời.