Một tin nhắn dọa khoá SIM, khoá tài khoản ngân hàng hay tài khoản định danh nếu bạn không "cập nhật thông tin" qua đường dẫn kèm theo là thông báo giả. Các yêu cầu thật về chuẩn hoá thông tin thuê bao, xác thực sinh trắc học khi giao dịch ngân hàng, kích hoạt định danh điện tử đều được thực hiện qua ứng dụng chính thức bạn tự cài từ kho ứng dụng, hoặc tại quầy, cửa hàng của nhà mạng, ngân hàng, cơ quan công an. Không yêu cầu nào trong số đó cần bạn bấm đường dẫn trong tin nhắn, gửi ảnh căn cước cho người lạ hay đọc mã OTP qua điện thoại.
Loại thông báo giả này khó nhận ra vì nó bám sát những yêu cầu có thật, được báo chí đưa tin rộng rãi. Bài giúp tách phần thật khỏi phần giả: yêu cầu thật vận hành thế nào ở mức nguyên lý, các dạng giả mạo hay gặp, cách tự kiểm, và việc cần làm nếu đã lỡ gửi ảnh giấy tờ hay khuôn mặt.
Vì sao tin "cập nhật thông tin" giả lại khó nhận ra
Trong vài năm gần đây, người dân Việt Nam thật sự phải làm nhiều việc xác thực: chuẩn hoá thông tin thuê bao di động, kích hoạt tài khoản định danh điện tử, xác thực sinh trắc học để chuyển tiền trực tuyến trên một mức nhất định. Những yêu cầu này được thông báo công khai, có thời hạn, và người không làm có thể bị hạn chế một số dịch vụ. Kẻ gian không cần bịa ra chuyện mới; họ chỉ cần nhại lại chuyện thật.
Tin giả vì vậy mang đúng những từ ngữ người dân đã nghe trên báo: "chuẩn hoá", "định danh mức 2", "sinh trắc học", "đối chiếu căn cước gắn chip". Thời điểm gửi cũng được chọn khéo, thường trùng với lúc báo chí nhắc hạn chót của một đợt yêu cầu thật. Người nhận đã có sẵn trong đầu thông tin "đúng là phải làm việc này", nên khi tin nhắn tới, họ chỉ còn nghĩ tới cách làm cho nhanh.
Điều kẻ gian thật sự muốn không phải là tiền ngay, mà là bộ thông tin đủ để chiếm quyền tài khoản: ảnh hai mặt căn cước, ảnh hoặc video khuôn mặt quay theo hướng dẫn, mã OTP, mật khẩu. Có những thứ này, họ có thể đăng nhập ứng dụng ngân hàng trên máy khác, mở tài khoản mới đứng tên bạn, hoặc vay tiền qua ứng dụng.
Các yêu cầu thật được thực hiện thế nào, ở mức nguyên lý
Chuẩn hoá thông tin thuê bao. Nhà mạng gửi thông báo từ tên thương hiệu của nhà mạng và hướng dẫn cập nhật qua ứng dụng chính thức của nhà mạng hoặc tại cửa hàng giao dịch. Thời hạn và cách làm theo quy định hiện hành; nếu không chắc, gọi tổng đài nhà mạng từ chính số điện thoại đó.
Xác thực sinh trắc học với ngân hàng. Khách hàng mở ứng dụng ngân hàng tải từ kho ứng dụng chính thức, làm theo hướng dẫn trong ứng dụng, hoặc đến quầy giao dịch. Ngân hàng không gửi đường dẫn yêu cầu quay video khuôn mặt trên một trang web lạ.
Kích hoạt định danh điện tử. Tài khoản định danh điện tử được đăng ký và kích hoạt qua ứng dụng định danh điện tử quốc gia, với một số bước phải làm tại cơ quan công an theo quy định. Không có "cán bộ" nào kích hoạt hộ qua mạng xã hội.
Đặc điểm chung. Cả ba loại yêu cầu đều do bạn chủ động mở ứng dụng hoặc đến nơi giao dịch. Không có loại nào bắt đầu bằng một đường dẫn trong tin nhắn hay một cuộc gọi đề nghị "hỗ trợ cập nhật".
Các dạng thông báo giả hay gặp
Các dạng dưới đây đã được nhà mạng, ngân hàng và cơ quan công an cảnh báo nhiều lần.
- "SIM của quý khách sẽ bị khoá hai chiều sau 24 giờ do chưa chuẩn hoá thông tin", kèm đường dẫn cập nhật hoặc yêu cầu soạn tin nhắn theo cú pháp lạ.
- "Tài khoản ngân hàng sẽ bị tạm khoá do chưa xác thực sinh trắc học", kèm đường dẫn tới trang giả giao diện ngân hàng, yêu cầu nhập tên đăng nhập, mật khẩu, mã OTP.
- Cuộc gọi tự xưng cán bộ công an phường hỗ trợ "nâng cấp định danh mức 2", đề nghị kết bạn mạng xã hội, cài ứng dụng qua đường dẫn, quay video khuôn mặt.
- Tin nhắn "căn cước của bạn đang bị sử dụng trái phép, xác minh tại đây", dùng nỗi sợ bị mạo danh để lấy chính thông tin căn cước.
- Lời mời "làm định danh, sinh trắc hộ người cao tuổi" thu phí, đến tận nhà hoặc làm qua video call, yêu cầu điện thoại và mật khẩu của ông bà.
- Thông báo "nhận quà khi hoàn tất cập nhật thông tin", kết hợp với kiểu tin trúng thưởng để người nhận làm nhanh hơn.
Một dấu hiệu chung đáng nhớ: thông báo giả luôn muốn bạn làm qua một kênh do chúng chỉ định. Thông báo thật, nếu có, chỉ nhắc bạn làm qua kênh chính thức mà bạn tự mở.
Kiểm một thông báo cập nhật thông tin
Làm theo thứ tự dưới đây khi nhận thông báo. Nếu ở bước nào thấy yêu cầu đường dẫn, mã OTP hay ảnh giấy tờ gửi cho người lạ, dừng lại.
- Không bấm đường dẫn, không gọi lại số trong tin nhắn. Đây là nguyên tắc đầu tiên, áp dụng cả khi tên người gửi hiển thị giống nhà mạng hay ngân hàng, vì tên hiển thị có thể bị giả mạo.
- Mở ứng dụng chính thức mà bạn đã có sẵn: ứng dụng nhà mạng, ứng dụng ngân hàng, ứng dụng định danh. Nếu có yêu cầu cập nhật thật, ứng dụng thường hiện thông báo hoặc hướng dẫn ngay trong đó.
- Gọi tổng đài chính thức in trên thẻ ngân hàng hoặc trên trang của nhà mạng, hỏi tài khoản, thuê bao của mình có cần cập nhật gì không.
- Tìm tin chính thức về đợt yêu cầu trên trang của nhà mạng, ngân hàng hoặc báo chí chính thống để biết đối tượng, thời hạn, cách làm.
- Nếu cần làm, tự đi làm: trong ứng dụng chính thức hoặc tại quầy, cửa hàng, cơ quan công an. Với người lớn tuổi, con cháu nên đưa đi hoặc ngồi cạnh khi họ làm trong ứng dụng.
Nếu ứng dụng chính thức không báo gì và tổng đài xác nhận bạn không cần cập nhật, tin nhắn kia chắc chắn là giả. Hãy xoá và báo cho người nhà cùng biết.
Thứ không bao giờ nên gửi qua đường dẫn hay cho người gọi điện
Bảng dưới đây liệt kê những thông tin hay bị đòi trong thông báo giả, và vì sao chúng nguy hiểm khi lọt ra ngoài.
| Thông tin | Kẻ gian dùng để | Kênh hợp lệ duy nhất |
|---|---|---|
| Mã OTP | Xác nhận giao dịch, đăng nhập ứng dụng trên máy khác | Chỉ nhập vào ứng dụng của chính bạn, khi bạn đang tự giao dịch |
| Mật khẩu, mã PIN | Đăng nhập tài khoản ngân hàng, ví, định danh | Không ai khác được biết, kể cả nhân viên ngân hàng |
| Ảnh hai mặt căn cước | Mở tài khoản, vay tiền, đăng ký dịch vụ đứng tên bạn | Ứng dụng chính thức, quầy giao dịch |
| Ảnh, video khuôn mặt theo hướng dẫn | Vượt bước xác thực sinh trắc học | Chỉ trong ứng dụng chính thức, khi bạn tự mở |
| Quyền điều khiển điện thoại qua ứng dụng lạ | Thao tác trên máy bạn từ xa, đọc tin nhắn | Không cấp cho ứng dụng nào cài qua đường dẫn |
Ngay cả khi người gọi biết đúng số căn cước, ngày sinh, địa chỉ của bạn, điều đó chỉ cho thấy thông tin của bạn có thể đã bị lộ, không cho thấy họ là cán bộ thật.
Đã gửi ảnh căn cước, video khuôn mặt hoặc mã OTP thì làm gì
Nếu đã đọc mã OTP hoặc nhập mật khẩu vào trang giả, việc gấp nhất là gọi ngay ngân hàng qua số in trên thẻ để khoá tài khoản tạm thời, đổi mật khẩu và kiểm tra giao dịch. Nếu đã cài ứng dụng theo đường dẫn, hãy tắt mạng của điện thoại đó và dùng máy khác để gọi, vì ứng dụng giả có thể đọc được tin nhắn mới.
Nếu đã gửi ảnh căn cước và ảnh hoặc video khuôn mặt, hãy trình báo công an nơi gần nhất, kèm toàn bộ tin nhắn, số điện thoại, tài khoản đã liên lạc. Trong thời gian sau đó, để ý những tin nhắn lạ về khoản vay, tài khoản mới mở đứng tên bạn; khi thấy, liên hệ ngay tổ chức liên quan để báo không phải bạn đăng ký. Có thể hỏi ngân hàng về cách kiểm tra lịch sử tín dụng của mình qua kênh chính thức.
Đừng để sự ngại ngùng làm chậm các bước này. Người bị lừa lấy thông tin không có lỗi vì đã cố làm đúng một yêu cầu tưởng là của cơ quan nhà nước. Báo càng sớm, cơ hội chặn thiệt hại càng lớn. Sau đó, chia sẻ kinh nghiệm với người nhà, nhất là người lớn tuổi, để cả nhà cùng biết khuôn của loại thông báo này.
Giúp người lớn tuổi làm các yêu cầu xác thực thật
Người lớn tuổi thường là đối tượng phải làm các yêu cầu xác thực nhưng lại khó tự làm nhất trong ứng dụng. Khoảng trống đó là nơi các dịch vụ "làm hộ" và cuộc gọi "cán bộ hỗ trợ" chen vào. Cách bảo vệ tốt nhất là con cháu chủ động hỏi: ông bà đã chuẩn hoá thuê bao chưa, đã cài ứng dụng định danh chưa, ứng dụng ngân hàng có yêu cầu gì không.
Khi làm cùng ông bà, nên để họ tự cầm máy và tự thao tác dưới sự hướng dẫn, thay vì cầm máy làm hộ rồi trả lại. Ông bà sẽ nhớ được ứng dụng thật trông thế nào, các bước diễn ra ở đâu. Lần sau nhận một tin nhắn đòi làm qua đường dẫn, họ có cái để so và tự thấy khác.
Cuối cùng, nhắc lại một quy tắc: không có cán bộ, nhân viên nào gọi điện xin mã OTP hay đề nghị làm định danh hộ qua video call. Nếu ai đó nói vậy, ông bà chỉ cần cúp máy và gọi cho con cháu.
Câu hỏi thường gặp
Nhà mạng có khoá SIM nếu không chuẩn hoá thông tin không?
Theo quy định hiện hành, thuê bao có thông tin không đúng, không đủ có thể bị hạn chế dịch vụ theo lộ trình được thông báo. Tuy vậy, việc cập nhật làm qua ứng dụng chính thức của nhà mạng hoặc tại cửa hàng giao dịch, không qua đường dẫn trong tin nhắn. Gọi tổng đài nhà mạng để biết thuê bao của bạn có cần cập nhật không.
Ngân hàng có gửi đường dẫn để xác thực sinh trắc học không?
Việc xác thực sinh trắc học được thực hiện trong ứng dụng ngân hàng tải từ kho ứng dụng chính thức hoặc tại quầy. Đường dẫn trong tin nhắn dẫn tới trang yêu cầu quay khuôn mặt hay nhập mật khẩu là dấu hiệu giả. Nếu không chắc, gọi tổng đài in trên thẻ.
Có cán bộ công an gọi điện hỗ trợ nâng cấp định danh điện tử không?
Việc đăng ký, kích hoạt định danh điện tử làm qua ứng dụng định danh điện tử quốc gia và tại cơ quan công an theo quy định. Cuộc gọi đề nghị kết bạn, cài ứng dụng qua đường dẫn hay quay video khuôn mặt để "hỗ trợ" là dấu hiệu lừa. Hãy cúp máy và đến trực tiếp công an xã, phường nếu cần.
Đã gửi ảnh hai mặt căn cước cho người lạ thì có nguy hiểm không?
Có rủi ro, vì ảnh căn cước có thể bị dùng để đăng ký dịch vụ, mở tài khoản đứng tên bạn, nhất là khi đi kèm ảnh khuôn mặt. Hãy trình báo công an, để ý tin nhắn lạ về khoản vay hay tài khoản mới, và báo ngay cho tổ chức liên quan khi phát hiện.
Tên người gửi tin nhắn hiển thị đúng tên ngân hàng thì có phải tin thật không?
Không chắc. Kẻ gian có thể dùng thiết bị phát sóng giả hoặc kỹ thuật giả mạo tên hiển thị, làm tin nhắn giả nằm lẫn trong cùng luồng với tin thật của ngân hàng. Điều quyết định là nội dung: có đường dẫn đòi đăng nhập, nhập OTP hay không. Hãy kiểm qua ứng dụng chính thức.
Có nên thuê dịch vụ làm định danh, sinh trắc học hộ cho bố mẹ không?
Không nên giao điện thoại, mật khẩu và giấy tờ của bố mẹ cho người làm dịch vụ không rõ danh tính. Con cháu có thể ngồi cạnh hướng dẫn bố mẹ làm trong ứng dụng chính thức, hoặc đưa bố mẹ đến quầy ngân hàng, cửa hàng nhà mạng, cơ quan công an để được hỗ trợ.