Người lớn tuổi gặp nhiều tin sai trên mạng không phải vì kém thông minh, mà do một tổ hợp yếu tố: làm quen mạng xã hội muộn, quen với thời báo in nơi chữ in ra đã được biên tập, tin tưởng người quen cao, dùng mạng như kênh giữ liên lạc chính và một vài thay đổi bình thường của trí nhớ theo tuổi. Hiểu đúng các yếu tố này giúp con cháu hỗ trợ trúng chỗ, thay vì gán cho bố mẹ cái nhãn "cả tin".
Một số nghiên cứu ở nước ngoài cho thấy người trên 65 tuổi chia sẻ tin từ trang tin giả nhiều hơn các nhóm tuổi khác, nhưng các nghiên cứu này cũng cho thấy phần lớn người dùng ở mọi lứa tuổi hiếm khi chia sẻ tin giả. Bài dưới đây tóm tắt những gì đã biết, những hiểu lầm phổ biến, và những thế mạnh của người lớn tuổi mà gia đình nên tận dụng.
Nghiên cứu nói gì, và không nói gì
Một nghiên cứu thường được nhắc là của Andrew Guess, Jonathan Nagler và Joshua Tucker, đăng trên tạp chí Science Advances năm 2019, phân tích hành vi chia sẻ trên Facebook của một nhóm người dùng Mỹ trong giai đoạn bầu cử năm 2016. Nhóm tác giả thấy người trên 65 tuổi chia sẻ bài từ các trang tin giả nhiều hơn khoảng bảy lần so với nhóm trẻ nhất, kể cả khi đã tính đến các yếu tố khác. Nhưng điểm thường bị bỏ qua là tuyệt đại đa số người tham gia, ở mọi lứa tuổi, không chia sẻ bài nào từ các trang này.
Các nhà tâm lý học Nadia Brashier và Daniel Schacter, trong một bài tổng quan năm 2020, cho rằng không nên giải thích hiện tượng này chỉ bằng suy giảm nhận thức. Họ nhấn mạnh các yếu tố xã hội: người lớn tuổi tin người khác nhiều hơn, coi trọng các mối quan hệ, và làm quen với môi trường mạng muộn hơn. Người lớn tuổi cũng có những thế mạnh như kiến thức nền rộng, có thể giúp họ nhận ra tin sai trong lĩnh vực quen thuộc.
Cần nói rõ giới hạn: phần lớn nghiên cứu làm ở Mỹ và châu Âu, trong bối cảnh chính trị riêng. Ở Việt Nam, dữ liệu công bố còn ít. Vì vậy những con số trên chỉ nên đọc như gợi ý về xu hướng, không phải để kết luận về ông bà, bố mẹ của mình. Mỗi người là một trường hợp riêng.
Những yếu tố khiến tin sai dễ đến với người lớn tuổi
Thói quen của thời báo in và truyền hình. Nhiều người lớn tuổi đã đọc báo in và xem truyền hình hàng chục năm, nơi thông tin qua biên tập trước khi đến tay người đọc. Thói quen "đã in ra thì đáng tin" được mang sang mạng xã hội, nơi bất kỳ ai cũng có thể đăng mọi thứ, trình bày giống hệt bài báo.
Trí nhớ nguồn thay đổi theo tuổi. Các nghiên cứu về lão hoá nhận thức cho thấy khả năng nhớ "mình đã đọc điều này ở đâu" thường giảm theo tuổi nhanh hơn khả năng nhớ bản thân thông tin. Người lớn tuổi có thể nhớ một tin nhưng quên nó đến từ trang đáng tin hay từ một bài chế giễu.
Hiệu ứng quen thuộc. Một câu nghe đi nghe lại sẽ có cảm giác đúng hơn, hiện tượng tâm lý học gọi là hiệu ứng sự thật ảo tưởng, được mô tả từ nghiên cứu của Lynn Hasher và cộng sự năm 1977. Hiệu ứng này xảy ra ở mọi lứa tuổi; nhóm chat gia đình nơi một tin được chuyển nhiều lần làm nó mạnh thêm.
Mạng là kênh giữ liên lạc. Với người đã nghỉ hưu, sống xa con cháu, việc chuyển tin trong nhóm là cách hỏi han, cho thấy mình còn quan tâm. Tin được chuyển vì ý nghĩa quan hệ, không hẳn vì nội dung đã được cân nhắc.
Tin tưởng người quen. Tin do bạn già, họ hàng chuyển đến được tin hơn tin từ người lạ. Nhưng người chuyển thường cũng không kiểm, nên niềm tin vào người gửi bị chuyển thành niềm tin vào nội dung.
Giao diện không thân thiện. Chữ nhỏ, nhiều nút, đường dẫn rút gọn khiến việc bấm vào xem nguồn, xem ngày đăng trở nên khó với người mắt kém, tay kém linh hoạt. Không xem được nguồn thì đành tin theo nội dung.
Hiểu lầm phổ biến và thực tế
Những định kiến về người lớn tuổi và tin sai thường làm con cháu hỗ trợ sai cách. Bảng dưới so sánh vài hiểu lầm hay gặp.
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Người già nhẹ dạ, tin gì cũng tin | Phần lớn người lớn tuổi không chia sẻ tin sai; nhiều người rất thận trọng với tiền bạc và người lạ |
| Người trẻ rành mạng nên miễn nhiễm | Nghiên cứu của Nhóm Giáo dục Lịch sử Stanford năm 2016 cho thấy nhiều học sinh, sinh viên khó phân biệt quảng cáo với tin, khó đánh giá độ tin cậy của trang |
| Chỉ cần dạy thao tác là đủ | Thao tác quan trọng, nhưng thói quen dừng lại hỏi lại và một người để hỏi mới là yếu tố quyết định |
| Nói nhiều lần tin đó sai thì bố mẹ sẽ hiểu | Lặp lại tin sai, kể cả để bác bỏ, có thể khiến nó quen thuộc hơn; nên nhấn mạnh thông tin đúng |
| Người lớn tuổi không học được kỹ năng mới | Các chương trình dạy kỹ năng số cho người lớn tuổi ở nhiều nước cho thấy họ học được khi được dạy kiên nhẫn, từng bước |
Điều đáng rút ra: tin sai là vấn đề của mọi lứa tuổi, chỉ khác dạng. Người trẻ dễ mắc tin sai về trend, người nổi tiếng, công nghệ; người lớn tuổi dễ mắc tin sai về sức khoẻ, thực phẩm, cảnh báo an toàn. Nhìn nhận như vậy giúp cuộc trò chuyện trong gia đình bình đẳng hơn.
Những loại tin sai hay đến với người lớn tuổi
Không phải mọi tin sai đều đến với mọi người như nhau. Các chủ đề quen thuộc với đời sống tuổi già, cộng với cách tin được gửi đến, tạo ra vài nhóm tin sai mà gia đình nên để ý trước.
| Nhóm tin | Vì sao dễ đến với người lớn tuổi | Gia đình nên làm gì |
|---|---|---|
| Mẹo chữa bệnh, thuốc "thần kỳ" | Nhiều người sống chung bệnh mạn tính, mong cách chữa đơn giản | Cùng mang mẹo tới hỏi bác sĩ ở buổi tái khám |
| Báo động thực phẩm độc | Người nấu ăn cho cả nhà, lo cho con cháu | Tách phần có cơ sở và phần thổi phồng, không gạt hết |
| Cảnh báo an toàn, thiên tai giả | Muốn báo cho con cháu ở xa đề phòng | Chỉ cho bố mẹ kênh chính thức để đối chiếu |
| Quảng cáo đội lốt bài báo sức khoẻ | Trình bày giống báo in, có lời chứng thực người cùng tuổi | Dạy cách xem tên trang, ai bán hàng |
| Tin dây chuyền doạ xui xẻo | Ngại phá chuỗi của bạn bè, người thân | Trấn an rằng không chuyển cũng không sao |
Biết trước những nhóm này giúp con cháu chuẩn bị sẵn nguồn đối chiếu và cách nói, thay vì lúng túng mỗi lần có tin mới. Danh sách cũng cho thấy phần lớn tin sai đến với người lớn tuổi xuất phát từ sự quan tâm tới sức khoẻ và gia đình, không phải từ sự tò mò hay ham lợi.
Thế mạnh của người lớn tuổi mà gia đình nên tận dụng
Người lớn tuổi có những lợi thế thật trong việc nhận diện tin sai, nếu được khơi dậy đúng cách. Thứ nhất là kinh nghiệm sống. Họ đã chứng kiến nhiều mùa bão, nhiều đợt dịch, nhiều lời đồn đổi tiền hay khan hàng đến rồi đi. Một câu hỏi như "hồi trước bố có nghe tin giống thế này chưa, rồi sao" có thể giúp bố tự nhận ra tin đồn lặp lại.
Thứ hai là kiến thức nền. Người làm nông lâu năm biết thời tiết, mùa vụ; người từng làm giáo viên, y tá, kế toán có hiểu biết sâu về lĩnh vực của mình. Trong lĩnh vực quen thuộc, họ thường phát hiện chỗ vô lý nhanh hơn người trẻ. Mời bố mẹ "thẩm định" những tin thuộc chuyên môn cũ của họ vừa giúp kiểm tin, vừa cho bố mẹ cảm giác được tôn trọng.
Thứ ba là sự kiên nhẫn. Nhiều người lớn tuổi đọc chậm và đọc hết, trong khi người trẻ hay lướt tiêu đề. Đọc hết bài là một trong những cách đơn giản nhất để phát hiện tin giật tít, nội dung không khớp tiêu đề. Khi dạy kỹ năng kiểm tin, nên xây trên thói quen đọc kỹ này thay vì đòi bố mẹ thao tác nhanh như người trẻ.
Giúp theo cách tôn trọng: những điều nên và không nên
Từ những hiểu biết trên, có thể rút ra vài nguyên tắc khi con cháu muốn giúp người lớn tuổi trong nhà.
- Nên nói về tin, không nói về người: "tin này có chỗ chưa đúng" thay vì "bố lại tin linh tinh".
- Nên làm người để hỏi, sẵn lòng trả lời khi bố mẹ hỏi "tin này có thật không" mà không tỏ ra phiền.
- Nên chỉnh điện thoại cho dễ đọc: chữ to hơn, bớt ứng dụng không cần, để việc xem nguồn bớt khó.
- Nên dạy từng việc một, lặp lại nhiều lần, ghi lại các bước bằng chữ to nếu bố mẹ muốn.
- Không nên đem chuyện bố mẹ tin sai ra kể với người khác như chuyện cười.
- Không nên tự ý cài đặt, chặn hay xoá nhóm trên điện thoại của bố mẹ khi chưa hỏi ý.
- Không nên dùng các con số nghiên cứu để chứng minh "người già hay tin tin giả" với chính bố mẹ; con số về nhóm không nói gì về từng người.
Mục tiêu cuối cùng là người lớn tuổi tự tin dùng mạng, biết lúc nào cần dừng lại và có người để hỏi, chứ không phải lệ thuộc vào con cháu kiểm hộ mọi tin.
Khi sức khoẻ trí nhớ thay đổi
Có một trường hợp cần nhìn khác. Nếu bố mẹ bắt đầu hay quên, lặp lại câu hỏi, khó theo dõi câu chuyện, và đồng thời tin cả những điều trước đây hẳn đã nghi ngờ, đó có thể không còn là chuyện kỹ năng đọc tin. Những thay đổi như vậy nên được bác sĩ đánh giá, vì có nhiều nguyên nhân, trong đó có những nguyên nhân điều trị được.
Trong giai đoạn này, nguy cơ không chỉ là tin sai mà còn là bị lợi dụng tài chính. Gia đình cần bàn bạc nhẹ nhàng về việc cùng quản lý tài khoản, đặt hạn mức giao dịch, và có người thân được thông báo khi có giao dịch lớn. Những chuyện này cần sự đồng ý của bố mẹ và nên làm sớm, khi bố mẹ còn tham gia quyết định được.
Dù trong hoàn cảnh nào, giữ phẩm giá của người lớn tuổi vẫn là nguyên tắc đầu tiên. Hỗ trợ tốt là hỗ trợ khiến bố mẹ cảm thấy an toàn hơn, không phải bị giám sát.
Câu hỏi thường gặp
Có phải càng già càng dễ tin tin giả không?
Không đơn giản như vậy. Tuổi tác chỉ là một trong nhiều yếu tố, cùng với kinh nghiệm dùng mạng, mạng lưới quan hệ, sức khoẻ và mức độ quan tâm tới chủ đề. Nhiều người lớn tuổi rất tỉnh táo, nhiều người trẻ lại dễ mắc tin sai về những chủ đề khác.
Nghiên cứu ở Mỹ có áp dụng được cho người lớn tuổi Việt Nam không?
Chỉ nên tham khảo xu hướng. Môi trường mạng, thói quen dùng ứng dụng nhắn tin và các chủ đề tin sai ở Việt Nam khác nhiều so với Mỹ. Dữ liệu trong nước còn hạn chế, nên quan sát thực tế trong gia đình mình quan trọng hơn các con số chung.
Hiệu ứng sự thật ảo tưởng là gì?
Đó là hiện tượng một câu nghe nhiều lần sẽ có cảm giác đúng hơn, dù không có thêm bằng chứng. Hiệu ứng xảy ra ở mọi người. Đây là lý do khi đính chính nên nhấn mạnh thông tin đúng nhiều hơn là nhắc lại nguyên văn tin sai.
Làm sao biết bố mẹ cần được giúp về kỹ năng số hay về sức khoẻ trí nhớ?
Nếu bố mẹ vẫn minh mẫn trong sinh hoạt hàng ngày, chỉ lúng túng với điện thoại, đó là chuyện kỹ năng. Nếu có thêm các dấu hiệu như hay quên việc vừa làm, lạc đường quen, khó tính toán tiền, nên đưa bố mẹ đi khám để bác sĩ đánh giá.
Con cháu ở xa có giúp được bố mẹ đọc tin không?
Có. Cuộc gọi định kỳ hỏi bố mẹ dạo này đọc được tin gì, sẵn sàng trả lời khi bố mẹ nhắn hỏi, và chỉnh điện thoại khi về thăm đều hữu ích. Có thể nhờ thêm một người hàng xóm hoặc họ hàng ở gần làm người để hỏi khi cần gấp.
Có nên cài ứng dụng chặn tin giả cho điện thoại của bố mẹ không?
Không có công cụ nào chặn được mọi tin sai, và việc cài đặt khi bố mẹ không hiểu có thể gây khó chịu. Hữu ích hơn là bật các tính năng chặn cuộc gọi, tin nhắn rác có sẵn, chỉnh chữ to, và giúp bố mẹ có thói quen hỏi lại trước khi tin.