Trước một tin đồn ngân hàng sắp phá sản, việc đầu tiên không phải là chạy đi rút tiền mà là xem tin đó đến từ đâu và cơ quan có thẩm quyền đã nói gì. Phần lớn tin đồn kiểu này lan qua nhóm chat với lời kể không nguồn, ảnh chụp màn hình không rõ gốc và lời hối thúc "rút ngay kẻo mất". Ở Việt Nam, Ngân hàng Nhà nước là cơ quan quản lý hệ thống ngân hàng, và tiền gửi của cá nhân được bảo hiểm theo quy định về bảo hiểm tiền gửi; những thông tin chính thức về tình trạng một ngân hàng sẽ được công bố qua các kênh này.
Bài không bàn ngân hàng nào an toàn hơn, không khuyên gửi hay rút tiền ở đâu. Bài giúp bạn đọc một tin đồn tài chính như một tin cần kiểm chứng: nhận ra khuôn quen của tin đồn, biết nơi đối chiếu, hiểu vì sao rút tiền theo đám đông có thể gây thiệt cho chính mình, và nói chuyện với người nhà đang hoảng.
Vì sao tin đồn ngân hàng lan nhanh và gây hại thật
Một ngân hàng không giữ toàn bộ tiền gửi dưới dạng tiền mặt trong két; phần lớn được cho vay hoặc đầu tư theo quy định. Đây là cách mọi hệ thống ngân hàng vận hành. Hệ quả là khi quá nhiều người cùng rút tiền một lúc, kể cả ở một ngân hàng đang hoạt động bình thường, ngân hàng phải huy động thanh khoản rất nhanh. Tin đồn vì vậy có thể tự tạo ra một phần điều nó tiên đoán, dù bản thân nó sai.
Mạng xã hội rút ngắn thời gian lan truyền từ vài ngày xuống vài giờ. Một ảnh chụp hàng người trước quầy giao dịch, có khi là cảnh ngày trả lương hoặc cảnh cũ từ nơi khác, đủ để hàng nghìn người lo lắng. Người lo lắng rủ người thân đi rút, ảnh hàng người mới lại được chụp, và vòng lặp tiếp tục. Các tài liệu kinh tế học gọi hiện tượng này là rút tiền hàng loạt; ở đây chỉ cần hiểu rằng tin đồn không vô hại chỉ vì nó sai.
Bên cạnh người lo lắng thật còn có người lợi dụng. Tin đồn có thể bị tung ra để mời chào chuyển tiền sang một "kênh an toàn hơn", một "sản phẩm đầu tư lãi cao", hoặc để kẻ gian gọi điện giả danh nhân viên ngân hàng hướng dẫn "chuyển tiền tạm sang tài khoản trung gian". Đó là phần lừa đảo; nếu tin đồn đi kèm lời mời chuyển tiền đi đâu đó, bạn đã có câu trả lời.
Khuôn quen của một tin đồn ngân hàng
Tin đồn ngân hàng giả qua nhiều năm thường có chung các thành phần dưới đây. Càng nhiều thành phần cùng xuất hiện, càng nên nghi ngờ.
- "Người quen làm trong ngân hàng nói", "nguồn tin nội bộ", không có tên, không có chức danh, không kiểm được.
- Ảnh chụp màn hình tin nhắn được cho là của lãnh đạo hoặc nhân viên ngân hàng, không có bối cảnh, không có ngày giờ rõ ràng.
- Ảnh hoặc clip hàng người xếp hàng không ghi địa điểm, thời gian, có khi là cảnh ở một nước khác.
- Gắn với một tin thật bị bóp méo: một lãnh đạo ngân hàng bị điều tra, một khoản nợ xấu được báo cáo, được kể lại thành "ngân hàng sắp đóng cửa".
- Lời thúc giục có hạn chót: "rút trước thứ hai", "sáng mai sẽ phong toả".
- Lời khuyên chuyển tiền đi đâu đó: sang vàng, sang một ứng dụng, một sàn, một tài khoản cá nhân "giữ hộ".
- Kêu gọi chia sẻ "để cứu người thân", "ai có tiền gửi ở đó thì báo ngay".
Những thành phần này không chứng minh tin là sai, nhưng cho thấy tin chưa có cơ sở. Thông tin thật về một ngân hàng gặp khó khăn luôn có dấu vết ở kênh chính thức: thông báo của Ngân hàng Nhà nước, công bố thông tin của chính ngân hàng, tin của báo chí chính thống trích dẫn nguồn cụ thể.
Đối chiếu trước khi quyết định
Làm các bước dưới đây trước khi ra quyết định với khoản tiền của mình. Không bấm đường dẫn đi kèm tin đồn.
- Tìm thông báo của Ngân hàng Nhà nước trên cổng thông tin chính thức của cơ quan này. Khi có tin đồn ảnh hưởng tới một tổ chức tín dụng, cơ quan quản lý thường lên tiếng.
- Xem trang chính thức của chính ngân hàng mà bạn tự tìm bằng trình duyệt, mục công bố thông tin hoặc tin tức. Ngân hàng bị đồn thường phát thông cáo bác bỏ, đôi khi kèm đề nghị cơ quan chức năng xử lý người tung tin.
- Đọc báo chí chính thống, ưu tiên bài trích nguồn có tên: người phát ngôn, văn bản, cơ quan. Bỏ qua các trang chỉ chép lại ảnh chụp từ nhóm chat.
- Tìm hiểu về bảo hiểm tiền gửi từ nguồn chính thức: tiền gửi nào được bảo hiểm, hạn mức hiện hành là bao nhiêu. Đừng dựa vào con số trong tin đồn.
- Nếu vẫn lo, hỏi trực tiếp tại quầy giao dịch hoặc tổng đài in trên thẻ, sổ của bạn, và hỏi rõ: rút trước hạn thì lãi tính thế nào.
Sau khi đối chiếu, quyết định giữ hay rút tiền là của bạn. Điều bài này muốn tránh là quyết định được đưa ra chỉ vì một ảnh chụp màn hình trong nhóm chat lúc nửa đêm.
Những gì có thể mất khi rút tiền theo tin đồn
Rút tiền vì hoảng không phải là không có giá. Bảng dưới đây liệt kê những thiệt hại hay gặp, để bạn cân nhắc trước khi hành động. Mức cụ thể tuỳ hợp đồng tiền gửi của từng người.
| Rủi ro | Vì sao | Câu nên tự hỏi |
|---|---|---|
| Mất lãi khi rút trước hạn | Tiền gửi có kỳ hạn rút trước thường chỉ được tính lãi thấp hơn theo điều khoản hợp đồng | Mình mất bao nhiêu lãi nếu rút hôm nay? |
| Giữ tiền mặt lớn ở nhà | Nguy cơ mất trộm, cháy, thất lạc, bị lừa khi đang cầm tiền | Mình sẽ cất số tiền này ở đâu, an toàn hơn không? |
| Bị dụ chuyển sang kênh khác | Người tung tin có thể đang chờ chào mời một nơi "an toàn hơn" | Ai đang khuyên mình chuyển tiền đi đâu, họ được gì? |
| Bị lừa ngay tại chỗ | Kẻ gian lảng vảng ở nơi đông người, giả danh nhân viên hỗ trợ | Người đang hướng dẫn mình có phải nhân viên thật không? |
| Góp phần làm tin đồn lan | Ảnh hàng người rút tiền trở thành "bằng chứng" cho người khác | Mình đã kiểm tin chưa hay chỉ làm theo người khác? |
Những rủi ro này không có nghĩa là không bao giờ nên rút tiền. Nếu cơ quan có thẩm quyền công bố một biện pháp với một ngân hàng, hãy làm theo hướng dẫn chính thức về cách người gửi tiền được chi trả, thay vì làm theo hướng dẫn trong nhóm chat.
Tin xấu có thật và tin đồn: đừng gộp làm một
Một lãnh đạo bị điều tra không đồng nghĩa ngân hàng sắp đóng cửa. Báo chí có thể đưa tin thật về sai phạm của một cá nhân. Hoạt động nhận gửi và chi trả tiền của ngân hàng là chuyện khác, chịu sự giám sát của cơ quan quản lý. Tin đồn hay nhảy cóc từ chuyện thứ nhất sang chuyện thứ hai mà không có bằng chứng ở giữa.
Báo cáo tài chính có lỗ, có nợ xấu không phải là tin phá sản. Các con số trong báo cáo cần người có chuyên môn đọc trong bối cảnh. Một dòng trích từ báo cáo, bị cắt ra và tô đỏ trong ảnh chụp, không nói được ngân hàng đó có còn khả năng chi trả hay không.
Ngân hàng được cơ cấu lại hay kiểm soát đặc biệt có quy trình riêng. Khi cơ quan quản lý áp dụng biện pháp với một tổ chức tín dụng, có văn bản và thông báo chính thức về quyền lợi người gửi tiền. Người dân cần đọc đúng thông báo đó, không đọc bản kể lại trong nhóm chat.
Đóng một phòng giao dịch không phải là rút giấy phép. Việc sắp xếp, gộp, chuyển địa điểm phòng giao dịch diễn ra thường xuyên. Ảnh tấm cửa cuốn đóng kín kèm dòng "ngân hàng X đã dừng hoạt động" là kiểu tin sai bối cảnh dễ gặp.
Bảo hiểm tiền gửi: hiểu đúng ở mức nguyên lý
Ở Việt Nam có tổ chức bảo hiểm tiền gửi hoạt động theo Luật Bảo hiểm tiền gửi. Ở mức nguyên lý, tiền gửi của cá nhân tại các tổ chức tín dụng tham gia bảo hiểm được bảo hiểm đến một hạn mức nhất định; nếu tổ chức tín dụng mất khả năng chi trả theo quy định, tổ chức bảo hiểm tiền gửi chi trả cho người gửi trong hạn mức đó. Ngân hàng tham gia bảo hiểm tiền gửi thường niêm yết giấy chứng nhận tại nơi giao dịch.
Hạn mức chi trả được quy định trong văn bản hiện hành và có thể thay đổi theo thời gian, vì vậy bài không nêu con số. Bạn nên tra trên trang chính thức của tổ chức bảo hiểm tiền gửi hoặc hỏi tại quầy ngân hàng. Đặc biệt cảnh giác với tin đồn nêu một con số rất thấp để doạ, hoặc nói rằng "bảo hiểm tiền gửi đã bị bãi bỏ".
Cũng cần phân biệt: không phải sản phẩm nào bán tại ngân hàng cũng là tiền gửi. Chứng chỉ quỹ, trái phiếu, hợp đồng bảo hiểm nhân thọ bán qua quầy ngân hàng không phải là tiền gửi và không thuộc bảo hiểm tiền gửi. Đây là chỗ nhiều người nhầm, và cũng là chỗ tin đồn hay lẫn lộn để làm người đọc hoang mang hơn.
Khi người thân hoảng và muốn đi rút tiền ngay
Người lớn tuổi có cả đời dành dụm trong một cuốn sổ tiết kiệm có lý do để hoảng khi nghe tin đồn. Đừng bác bỏ cảm xúc đó. Hãy bắt đầu bằng việc cùng nhau xem tin đến từ đâu: ai gửi, người gửi nghe từ ai, có bản tin chính thức nào không. Thường chỉ cần lần ngược hai ba bước là thấy tin không có gốc.
Sau đó, cùng xem cuốn sổ: kỳ hạn bao lâu, đáo hạn ngày nào, rút trước thì mất bao nhiêu lãi. Biến nỗi lo mơ hồ thành con số cụ thể giúp người thân bình tĩnh hơn. Nếu sau khi đối chiếu họ vẫn muốn rút, hãy đi cùng họ, rút tại quầy, không mang theo người lạ "hướng dẫn hộ", và có kế hoạch rõ cho số tiền đó.
Quan trọng nhất là dặn trước: không ai từ ngân hàng gọi điện yêu cầu chuyển tiền sang tài khoản khác để "bảo toàn", không ai cần mã OTP của bạn để "kiểm tra sổ". Tin đồn ngân hàng và cuộc gọi lừa hay đi liền nhau; nhận ra cái thứ nhất giúp chặn cái thứ hai.
Câu hỏi thường gặp
Có nên rút hết tiền ngay khi nghe tin đồn một ngân hàng sắp phá sản không?
Không nên quyết định chỉ dựa vào tin đồn. Hãy kiểm thông báo của Ngân hàng Nhà nước, trang chính thức của ngân hàng và báo chí chính thống trước. Rút trước hạn có thể làm bạn mất lãi, giữ tiền mặt lớn có rủi ro riêng. Nếu vẫn muốn rút sau khi đối chiếu, hãy rút tại quầy và cẩn thận người lạ hướng dẫn.
Tiền gửi tiết kiệm có được bảo hiểm khi ngân hàng gặp sự cố không?
Tiền gửi của cá nhân tại tổ chức tín dụng tham gia bảo hiểm tiền gửi được bảo hiểm đến hạn mức theo quy định hiện hành. Hạn mức cụ thể nên tra trên trang chính thức của tổ chức bảo hiểm tiền gửi hoặc hỏi tại quầy, vì có thể thay đổi theo thời gian.
Ảnh hàng người xếp hàng rút tiền có phải bằng chứng ngân hàng gặp khó không?
Không. Ảnh có thể là cảnh ngày trả lương, ngày cuối năm, cảnh cũ hoặc ở nơi khác. Ngay cả khi ảnh mới và đúng địa điểm, nó chỉ cho thấy nhiều người đang rút tiền, có thể chính vì tin đồn. Thông tin về tình trạng ngân hàng phải đến từ kênh chính thức.
Ngân hàng bị đồn đã ra thông báo bác bỏ thì tin được đến đâu?
Thông báo bác bỏ của ngân hàng là một nguồn, nhưng đọc cùng với thông tin từ Ngân hàng Nhà nước và báo chí chính thống sẽ chắc hơn. Nếu cơ quan quản lý cũng lên tiếng xác nhận ngân hàng hoạt động bình thường, đó là thông tin có trọng lượng nhất bạn có thể tìm được.
Có người gọi điện tự xưng nhân viên ngân hàng, khuyên chuyển tiền sang tài khoản an toàn vì ngân hàng sắp đóng cửa thì sao?
Đó là dấu hiệu lừa đảo rõ ràng. Ngân hàng không yêu cầu khách chuyển tiền sang tài khoản khác để bảo toàn. Hãy cúp máy, không cung cấp mã OTP, rồi tự gọi lại ngân hàng qua số in trên thẻ hoặc sổ, và báo cho người nhà biết.
Chia sẻ tin đồn ngân hàng sắp phá sản có bị xử lý không?
Tung tin sai về tổ chức tín dụng có thể bị xử lý theo quy định về thông tin sai sự thật trên mạng; mức độ tuỳ hành vi và hậu quả, cần tra văn bản hiện hành. Với người lỡ chia sẻ, việc nên làm là gỡ tin và đính chính khi biết tin sai.