Một tin càng được chuyển tiếp qua nhiều người thì càng xa bản gốc, vì mỗi lần chép lại, người kể vô tình lược bớt chi tiết khó nhớ, phóng to chi tiết ấn tượng và sửa câu chuyện cho hợp với điều họ đã nghĩ sẵn. Hiện tượng này người Việt gọi là "tam sao thất bản", và tâm lý học đã nghiên cứu nó từ đầu thế kỷ hai mươi. Khi gặp một tin chuyển tiếp không rõ ai viết đầu tiên, cách đúng là tìm bản gốc thay vì tin vào phiên bản đang cầm trên tay.
Bài này giải thích cơ chế làm tin méo dần, những dấu hiệu cho thấy một tin đã đi qua nhiều tay, cách lần ngược về nguồn trên điện thoại, và cách kể lại một tin mà không trở thành một mắt xích làm méo thêm.
Tam sao thất bản: điều tâm lý học đã quan sát
Năm 1932, nhà tâm lý học người Anh Frederic Bartlett công bố cuốn Remembering, trong đó mô tả các thí nghiệm kể lại chuỗi. Người thứ nhất đọc một câu chuyện dân gian xa lạ rồi kể lại cho người thứ hai, người thứ hai kể cho người thứ ba, cứ thế tiếp tục. Sau vài lần, câu chuyện ngắn đi, những chi tiết lạ biến mất hoặc bị đổi thành chi tiết quen thuộc hơn với người kể, và cả câu chuyện được sắp xếp lại cho "hợp lý" theo cách nghĩ của họ.
Năm 1947, Gordon Allport và Leo Postman trong cuốn The Psychology of Rumor mô tả ba quá trình mà một tin đồn trải qua khi lan truyền. Thứ nhất là lược bớt: tin ngắn dần, chi tiết phụ biến mất. Thứ hai là làm nổi bật: một số chi tiết còn lại được nhấn mạnh, phóng to. Thứ ba là đồng hoá: câu chuyện bị sửa cho khớp với kỳ vọng, định kiến và mối quan tâm của người kể. Các nghiên cứu sau này có bổ sung và tranh luận về điều kiện, nhưng ba xu hướng này vẫn được dùng rộng rãi để mô tả tin đồn.
Điều đáng chú ý là không ai trong chuỗi cần nói dối. Mỗi người đều cố kể đúng điều mình nhớ. Sự méo mó là kết quả cộng dồn của những thay đổi nhỏ, bình thường của trí nhớ. Chính vì thế, một tin méo vẫn được kể với sự chân thành, và người nghe khó nghi ngờ người kể.
Môi trường nhắn tin ngày nay vừa làm hiện tượng này nhẹ đi, vừa làm nó nặng thêm. Nhẹ đi vì nút chuyển tiếp giữ nguyên văn bản, không phải kể lại bằng trí nhớ. Nặng thêm vì người ta hiếm khi chuyển nguyên văn: họ chụp màn hình một phần, chép lại một đoạn rồi thêm lời bình, gõ lại tóm tắt cho nhóm khác, hoặc gộp hai ba tin vào một. Mỗi thao tác như vậy là một lần kể lại, và tốc độ lan truyền khiến một tin có thể đi qua hàng chục lần kể lại chỉ trong một buổi tối, nhanh hơn nhiều so với tin đồn truyền miệng thời trước.
Bốn kiểu méo khi tin đi qua nhóm nhắn tin
Lược bớt điều kiện. Ví dụ giả định, bản gốc viết "nếu mưa lớn kéo dài thêm hai ngày, một số tuyến đường trũng có nguy cơ ngập". Sau vài lần chuyển tiếp, câu còn lại là "đường sắp ngập hết". Những chữ "nếu", "một số", "có nguy cơ" là chữ khó nhớ nhất và cũng là chữ quan trọng nhất.
Phóng to con số và mức độ. Ví dụ giả định: "vài người bị ngộ độc nhẹ sau bữa tiệc" thành "hàng chục người nhập viện", rồi thành "có người tử vong". Mỗi người kể có thể chỉ tăng một chút, cũng có thể nhầm giữa "nhập viện" và "đi khám", nhưng cộng lại qua nhiều lần chuyển tiếp thì khác xa thực tế.
Thêm chi tiết cho hợp ý. Tin bị gắn thêm tên một cửa hàng, một con phố, một nhóm người mà bản gốc không hề nhắc tới. Thường đó là những chi tiết người kể "nghe nói" hoặc tự suy ra, rồi người sau tiếp nhận như một phần của tin. Kiểu méo này gây hại trực tiếp cho người hoặc cơ sở bị gắn tên.
Đổi người nói. Một ý kiến cá nhân dần được gán cho người có vị trí cao hơn. Ví dụ giả định: lời khuyên của một phụ huynh trong nhóm lớp sau vài lần chuyển thành "cô giáo dặn", rồi thành "nhà trường thông báo". Người nhận ở cuối chuỗi tin rằng đó là chỉ đạo chính thức và làm theo, trong khi nhà trường chưa hề có ý kiến.
Dấu hiệu một tin đã qua nhiều tay
Tin nhắn chuyển tiếp thường không cho biết nó đã đi qua bao nhiêu người, nhưng có những dấu hiệu khá đáng tin. Gặp vài dấu hiệu sau, bạn nên mặc định rằng mình đang đọc một phiên bản đã bị biến đổi.
- Không có tên người viết đầu tiên, chỉ có những cụm như "nhận được từ một người bạn", "người nhà làm trong ngành cho biết", "bạn của em gái mình kể".
- Nhãn chuyển tiếp nhiều lần trên một số ứng dụng nhắn tin, cho biết tin đã được chuyển đi chuyển lại nhiều lần.
- Lời kêu gọi chuyển tiếp ở cuối: "gửi cho mười người", "chia sẻ cho mọi người cùng biết", kèm lời doạ hay lời hứa.
- Văn phong lẫn lộn: đoạn đầu kiểu thông báo trang trọng, đoạn giữa kiểu kể chuyện, đoạn cuối có chữ viết tắt và biểu tượng cảm xúc. Mỗi người chuyển có thể đã thêm một đoạn.
- Chi tiết cụ thể đến mức lạ nhưng không kiểm được: tên một bệnh viện, một con số chính xác, nhưng không có nguồn để đối chiếu.
- Không có thời gian, hoặc thời gian là "hôm qua", "sáng nay" không gắn với ngày cụ thể.
Nếu tin chuyển tiếp nói về một nhà trường, khu phố hay đơn vị cụ thể, việc kiểm kênh chính thức của chính đơn vị đó là bước nên làm ngay. Mục kiểm nguồn tin trên trang có bài riêng về tin nhắn chuyển tiếp trong nhóm phụ huynh.
Lần ngược về bản gốc trên điện thoại
Không phải lúc nào cũng tìm được bản gốc, nhưng thường chỉ cần vài phút để biết tin có nguồn đáng tin hay không. Các bước dưới đây đi từ dễ đến khó.
- Hỏi người gửi trực tiếp cho bạn rằng họ nhận được từ đâu. Hỏi nhẹ nhàng: "Tin này ở đâu ra vậy, mình muốn đọc bản đầy đủ." Đôi khi người gửi biết nguồn và có đường liên kết.
- Chọn một câu đặc biệt trong tin, câu nào có cách diễn đạt riêng, và tìm nó trong ngoặc kép trên công cụ tìm kiếm. Tin chuyển tiếp thường giữ nguyên vài câu của bản gốc.
- Tìm theo nội dung chính kèm tên địa phương hoặc tên cơ quan được nhắc tới, chuyển sang mục tin tức. Nếu tin là thật và quan trọng, các trang tin có toà soạn thường đã đưa.
- Kiểm kênh chính thức của đơn vị được nhắc trong tin: cổng thông tin của tỉnh, của ngành, trang của nhà trường, bệnh viện.
- So bản gốc với bản bạn nhận được. Đánh dấu những chi tiết đã bị lược, bị phóng đại hay được thêm vào.
Nếu không tìm được bản gốc nào, đó là thông tin quan trọng: tin không có ai đứng ra chịu trách nhiệm. Hãy dừng chuyển tiếp và, nếu tin đang gây hoang mang trong nhóm, nói rõ điều này một cách trung tính.
Kể lại một tin mà không làm méo thêm
Cách đơn giản nhất để không trở thành một mắt xích làm méo tin là chuyển nguồn thay vì chuyển lời kể. Nếu có đường liên kết tới bài báo hay thông báo chính thức, hãy gửi đường liên kết đó, kèm một câu tóm tắt của bạn. Người nhận có thể tự đọc bản gốc, và tin sẽ không phải đi qua trí nhớ của bạn.
Khi buộc phải kể lại bằng lời, hãy giữ nguyên các chữ điều kiện như "có thể", "nếu", "một số", giữ nguyên con số kèm đơn vị và phạm vi, và nói rõ bạn biết tin từ đâu. Đừng thêm chi tiết bạn tự suy ra, kể cả khi bạn khá chắc. Nếu muốn nêu ý kiến của mình, hãy tách rõ: "Tin nói thế này. Mình nghĩ thêm là…".
Một thói quen nhỏ khác là tự kiểm trước khi bấm gửi: đọc lại tin mình sắp chuyển và hỏi, nếu người trong tin đọc được dòng này, họ có thấy mình bị nói sai không. Câu hỏi này đặc biệt hữu ích khi tin nhắc đến một cửa hàng, một trường học hay một người cụ thể.
Khi tin đã méo đang lan trong nhóm của bạn
Nếu bạn phát hiện một tin chuyển tiếp trong nhóm đã khác xa bản gốc, hãy gửi bản gốc vào nhóm kèm một câu ngắn chỉ ra chỗ khác. Ví dụ giả định: "Thông báo gốc của phường chỉ nói hai tuyến đường có thể ngập nếu mưa kéo dài, không phải cả khu. Đây là thông báo gốc." Câu ngắn, có nguồn, không nêu tên người đã chuyển, giúp cả nhóm cập nhật mà không ai mất mặt.
Với người quản trị nhóm, việc ghim bản gốc hoặc thông báo chính thức lên đầu nhóm giúp các thành viên mới vào sau không phải đọc lại chuỗi tin đã méo. Một số nhóm cộng đồng còn có quy ước chỉ chia sẻ tin có nguồn, đây là cách phòng ngừa đơn giản mà hiệu quả. Mục báo cáo, cải chính và xử lý tin sai có bài riêng cho quản trị nhóm.
Đừng kỳ vọng một lời đính chính sẽ đến được với mọi người đã nhận tin sai. Tin méo thường đã đi sang các nhóm khác mà bạn không tham gia. Điều bạn làm được là chặn nó ở chỗ của mình và đưa bản đúng cho những người bạn có thể trò chuyện trực tiếp. Như vậy đã là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tin chuyển tiếp từ người thân lại dễ tin hơn tin trên báo?
Vì ta tin người gửi. Khi tin đến từ người thân, người quen, ta mặc định họ có ý tốt và đã kiểm qua, dù thực tế họ cũng chỉ nhận lại từ người khác. Lòng tin vào người gửi bị chuyển thành lòng tin vào nội dung. Ý thức được cơ chế này giúp bạn tách hai chuyện: tin người gửi, nhưng vẫn kiểm nội dung.
Có nên chuyển tiếp tin với lời "mình chưa kiểm, mọi người tự cân nhắc" không?
Lời nhắc như vậy tốt hơn chuyển tiếp không kèm gì, nhưng vẫn góp phần làm tin lan xa hơn. Người nhận thường nhớ nội dung tin và quên lời nhắc. Nếu tin không liên quan đến an toàn cấp bách, tốt nhất là kiểm trước hoặc không chuyển. Nếu liên quan đến an toàn, hãy chuyển kèm hướng dẫn tìm kênh chính thức.
Làm sao biết một tin nhắn đã được chuyển tiếp bao nhiêu lần?
Một số ứng dụng nhắn tin có nhãn cho biết tin đã được chuyển tiếp hoặc chuyển tiếp nhiều lần, nhưng không cho biết con số chính xác. Với ứng dụng không có nhãn, bạn chỉ có thể dựa vào các dấu hiệu như không có tên người viết, văn phong lẫn lộn và lời kêu gọi chuyển tiếp.
Tin chuyển tiếp có ghi "nguồn: một bác sĩ" thì có đáng tin không?
Chưa đủ. Một nguồn không có tên, không có nơi làm việc, không có cách kiểm thì không phải là nguồn. Hãy tìm xem có bác sĩ hay cơ sở y tế cụ thể nào nói điều đó trên kênh chính thức không. Với thông tin sức khoẻ, khuyến cáo của Bộ Y tế và cơ sở y tế là chỗ đối chiếu đáng tin hơn.
Có phải tin càng được nhiều người chuyển thì càng đáng tin?
Không. Số lượt chuyển tiếp chỉ cho biết tin hấp dẫn, gây cảm xúc hoặc đúng lúc, không cho biết tin đúng. Nghiên cứu về tin đồn cho thấy tin càng lan rộng càng có nhiều cơ hội bị biến đổi. Một nghìn lượt chuyển tiếp của cùng một tin không có nguồn vẫn là không có nguồn.
Nên làm gì khi người lớn tuổi trong nhà thường xuyên chuyển tiếp tin chưa kiểm?
Hãy giúp họ bằng thói quen nhỏ, không bằng lời trách. Có thể cùng họ thử tìm nguồn của một tin họ vừa nhận, hoặc gợi ý họ gửi cho bạn trước khi chuyển vào nhóm lớn. Mục người lớn tuổi, gia đình và tin sai trên trang có bài riêng về cách góp ý không mất lòng.