Một quảng cáo khoe "nền tảng đầu tư được các báo lớn đưa tin", kèm bài phỏng vấn người nổi tiếng kể mình kiếm được nhiều tiền, gần như luôn là trang dựng. Báo chí thật không đăng bài phỏng vấn kết thúc bằng ô đăng ký mở tài khoản, và một dải logo các tờ báo đặt cuối trang không chứng minh tờ báo nào từng viết gì. Lớp áo báo chí được dùng để người đọc tin rằng ai đó đã kiểm hộ họ.
Bài không đánh giá kênh đầu tư nào, không khuyên đầu tư hay không đầu tư. Bài chỉ giúp bạn đọc ra một loại tin giả rất phổ biến trên mạng xã hội: quảng cáo đầu tư khoác áo bài báo. Bạn sẽ biết bộ khung quen thuộc của loại quảng cáo này, các chỗ đọc ra là giả, cách kiểm một lời tuyên bố "được cấp phép", và việc nên làm khi thấy người nhà bắt đầu tin.
Vì sao quảng cáo đầu tư cần khoác áo báo chí
Người đọc phổ thông đã quen nghi ngờ một quảng cáo nói thẳng "đầu tư lãi cao". Nhưng khi cùng nội dung đó được trình bày dưới dạng một bài báo, có phóng viên đặt câu hỏi, có nhân vật kể chuyện, có số liệu, người ta dễ hạ phòng vệ. Họ không nghĩ mình đang xem quảng cáo, mà đang đọc tin tức.
Kẻ gian cũng biết người đọc hay tin vào danh tiếng của người thứ ba. Vì vậy trang dựng thường gắn mặt một người nổi tiếng, một doanh nhân, một chuyên gia kinh tế quen mặt, kèm lời kể rằng người này "lỡ tiết lộ bí quyết trên sóng truyền hình" và bị đài yêu cầu gỡ. Câu chuyện kịch tính ấy vừa giải thích vì sao bạn chưa từng nghe tới, vừa khiến bạn cảm thấy mình đang nắm một bí mật.
Cuối cùng, hình thức bài báo vượt qua được một phần bộ lọc quảng cáo của nền tảng. Quảng cáo dẫn tới một trang "tin tức" vô hại, trang đó lại dẫn tiếp sang trang đăng ký. Mỗi tầng trung gian khiến việc truy ra ai đứng sau khó hơn. Với người đọc, điều này có nghĩa là không thể dựa vào việc "quảng cáo đã được nền tảng duyệt" để tin.
Bộ khung quen thuộc của bài phỏng vấn đầu tư giả
Các trang dựng thay gương mặt, thay tên nền tảng, nhưng cấu trúc gần như giữ nguyên. Đối chiếu với danh sách dưới đây.
- Tiêu đề kịch tính về một người nổi tiếng: "bị cắt sóng vì tiết lộ cách kiếm tiền", "ngân hàng muốn ngăn bài này lan truyền".
- Nhân vật kể đã đầu tư một khoản nhỏ và có thu nhập lớn trong vài tuần, kèm ảnh chụp màn hình số dư.
- Một "phóng viên" tự thử và xác nhận rằng mình cũng có lãi, thường kèm ảnh chụp tài khoản.
- Dải logo báo chí, đài truyền hình "đã đưa tin", không bấm được, không dẫn tới bài nào.
- Lời khẳng định nền tảng "được Nhà nước bảo trợ", "được cấp phép quốc tế", không nêu giấy phép nào có thể kiểm.
- Ô đăng ký ngay trong bài hoặc cuối bài, hứa "chuyên viên sẽ gọi lại hướng dẫn".
- Hạn chót và số suất giới hạn: "chỉ nhận thêm 50 người Việt Nam trong hôm nay".
- Phần bình luận đều khen, kể đã rút được tiền, tài khoản bình luận không bấm vào được.
Chỉ riêng ô đăng ký trong thân một bài phỏng vấn đã là dấu hiệu đủ mạnh. Báo chí thật tách bạch giữa nội dung tin và quảng cáo; một bài tin không kêu gọi người đọc mở tài khoản.
Năm bước đọc ra bài giả trước khi để lại số điện thoại
Ô đăng ký là điểm không quay lại: sau khi để lại số điện thoại, bạn sẽ nhận những cuộc gọi tư vấn rất thuyết phục. Kiểm trước khi tới đó.
- Nhìn tên miền trên thanh địa chỉ. Nếu trang mang giao diện một tờ báo mà tên miền không phải của tờ báo đó, đó là trang dựng.
- Tự tìm bài phỏng vấn trên trang chính thức của tờ báo bằng cách gõ tên nhân vật kèm tên báo vào trình duyệt. Bài không tồn tại ở đó thì không tồn tại.
- Tìm trang chính thức của người nổi tiếng được nêu tên. Nhiều người đã đăng cảnh báo bị giả mạo hình ảnh trong quảng cáo đầu tư.
- Kiểm lời tuyên bố "được cấp phép". Ở Việt Nam, các tổ chức kinh doanh chứng khoán được cấp phép có trong danh sách công khai của cơ quan quản lý chứng khoán; tổ chức tín dụng có trong danh sách của Ngân hàng Nhà nước. Một nền tảng không có tên trong các danh sách đó mà vẫn nhận tiền đầu tư của người dân là dấu hiệu nghiêm trọng.
- Đặt câu hỏi về lời hứa. Lợi nhuận cao, đều đặn, gần như không rủi ro trong thời gian ngắn là điều không kênh đầu tư hợp pháp nào hứa được. Lời hứa đó tự nó đã là câu trả lời.
Nếu sau năm bước bạn vẫn chưa chắc, hãy dừng lại ở mức không đăng ký và hỏi một người hiểu tài chính mà bạn tin, không phải "chuyên viên" do chính trang đó giới thiệu.
Bài báo thật về đầu tư và bài quảng cáo khoác áo báo
Báo chí thật vẫn viết về đầu tư, về các kênh tài chính, về rủi ro. Bảng dưới đây giúp tách hai loại nội dung.
| Điểm nhìn | Bài báo thật | Quảng cáo khoác áo báo |
|---|---|---|
| Mục đích | Thông tin, phân tích, cảnh báo | Dẫn người đọc tới đăng ký, nạp tiền |
| Rủi ro | Nêu rõ rủi ro, có ý kiến trái chiều | Gần như không nhắc rủi ro, hoặc nói "không thể thua" |
| Nhân vật | Có tên, chức danh, có thể kiểm | Người nổi tiếng bị dùng hình ảnh, chuyên gia không rõ danh tính |
| Số liệu | Có nguồn, có bối cảnh | Ảnh chụp số dư, con số tròn hấp dẫn |
| Lời kêu gọi | Không có nút đăng ký trong thân bài | Ô đăng ký, đồng hồ đếm ngược |
| Nơi xuất hiện | Trên trang chính thức của tờ báo | Trang lạ, chỉ tới được qua quảng cáo |
Có một vùng xám là bài quảng cáo được đăng hợp pháp trên báo thật, có ghi chú là nội dung tài trợ. Loại này không phải tin giả nhưng vẫn là quảng cáo; bài về quảng cáo trá hình trên các trang chuyên về truyền thông có giải thích kỹ hơn.
Sau ô đăng ký là gì
Cuộc gọi của "chuyên viên tư vấn". Người gọi nói chuyện tự tin, biết tên bạn, hướng dẫn mở tài khoản trên một ứng dụng hoặc trang web. Họ thường khuyên bắt đầu bằng một khoản nhỏ để "trải nghiệm".
Lãi ảo trên màn hình. Khoản nhỏ đó nhanh chóng tăng trên màn hình, đôi khi bạn còn rút được một ít để tin. Đó là con số do trang hiển thị, không phải tiền đã sinh lời ở đâu.
Lời mời nạp thêm và các loại phí. Khi bạn muốn rút khoản lớn, xuất hiện yêu cầu nạp thêm để "nâng cấp tài khoản", đóng "thuế", "phí rút tiền". Đến đây phần lớn người bị hại mới nhận ra.
Kịch bản đầy đủ đã có bài riêng. Quy trình lừa chuyển tiền kiểu này đã được mô tả chi tiết trên các trang chuyên về phòng chống lừa đảo và an toàn tài chính. Ở đây chỉ cần hiểu rằng bài báo giả là cánh cửa đầu tiên; đóng cánh cửa này là cách rẻ nhất.
Vì sao cả người có học cũng bị cuốn theo
Uy tín mượn. Gương mặt một doanh nhân hay chuyên gia quen thuộc kích hoạt phản xạ tin người có thẩm quyền. Phản xạ này hữu ích trong đời sống, vì không ai tự kiểm được mọi thứ, nhưng trở thành điểm yếu khi uy tín bị mượn mà người được mượn không hề biết.
Bằng chứng xã hội. Bình luận khen, số người "đã đăng ký", ảnh người khác khoe lãi tạo cảm giác nhiều người đã làm và không sao. Con người có xu hướng nhìn hành vi của người khác để quyết định khi không chắc chắn; trang dựng tạo ra đám đông giả để khai thác xu hướng này.
Khan hiếm và gấp gáp. Hạn chót, số suất giới hạn khiến người đọc chuyển từ câu hỏi "có nên không" sang "có kịp không". Khi đã nghĩ tới chuyện kịp hay không, việc kiểm chứng bị coi là mất thời gian.
Câu chuyện bí mật. Lời kể "ngân hàng không muốn bạn biết", "bài bị gỡ khỏi sóng" làm người đọc cảm thấy mình thông minh hơn số đông vì biết được điều bị che giấu. Cảm giác ấy dễ chịu tới mức người ta ngại tìm thông tin phản bác.
Đã bỏ công thì muốn đi tiếp. Sau khi đã đăng ký, đã nghe tư vấn, đã nạp thử, người ta khó dừng lại vì không muốn công sức và tiền trước đó thành vô ích. Đây là lý do nhận ra sớm, ngay ở bài báo giả, quan trọng hơn nhận ra muộn.
Khi người nhà bắt đầu tin một quảng cáo đầu tư
Người tin vào quảng cáo đầu tư giả thường không phải người kém hiểu biết, mà là người đang cần thêm thu nhập, đang muốn lo cho con cái, hoặc đã thấy một người quen "có lãi". Nói "lừa đảo đấy" ngay lập tức dễ khiến họ phòng thủ, nhất là khi họ đã thấy con số tăng trên màn hình.
Cách hiệu quả hơn là cùng kiểm: cùng tìm bài phỏng vấn trên trang chính thức của tờ báo, cùng tìm tên nền tảng trong danh sách cơ quan quản lý, cùng tìm trang của người nổi tiếng xem họ có cảnh báo giả mạo không. Người tự tay tìm và không thấy sẽ thuyết phục chính mình tốt hơn mọi lời giảng.
Nếu người nhà đã nạp tiền, đừng trách. Hãy giúp họ dừng việc nạp thêm, lưu lại toàn bộ trao đổi, giao dịch, đường dẫn, rồi trình báo công an và báo ngân hàng. Đặc biệt cảnh giác với những lời mời "lấy lại tiền đã mất" xuất hiện sau đó, vì đó thường là lần lừa thứ hai nhắm vào chính người vừa bị hại.
Câu hỏi thường gặp
Quảng cáo có hình người nổi tiếng giới thiệu nền tảng đầu tư thì có tin được không?
Hình ảnh người nổi tiếng rất hay bị dùng trái phép trong quảng cáo đầu tư, kể cả video đã bị ghép. Hãy tìm trang chính thức của người đó xem họ có thật sự hợp tác hay đã cảnh báo bị giả mạo. Hình ảnh một gương mặt quen không chứng minh nền tảng hợp pháp.
Làm sao kiểm một nền tảng đầu tư có được cấp phép ở Việt Nam không?
Các tổ chức kinh doanh chứng khoán được cấp phép có trong danh sách công khai của cơ quan quản lý chứng khoán, tổ chức tín dụng có trong danh sách của Ngân hàng Nhà nước. Tìm tên nền tảng trong các danh sách đó trên trang chính thức. Không có tên mà vẫn nhận tiền đầu tư của người dân là dấu hiệu nghiêm trọng.
Dải logo các tờ báo "đã đưa tin" ở cuối trang có ý nghĩa gì?
Gần như không có ý nghĩa. Ai cũng có thể chép logo của báo đặt lên trang mình. Nếu thật sự có bài báo, nó phải nằm trên trang chính thức của tờ báo và bạn tự tìm được bằng trình duyệt.
Quảng cáo đã được mạng xã hội duyệt thì có an toàn hơn không?
Không nên dựa vào điều đó. Quảng cáo lừa đảo thường dẫn qua một trang trung gian trông vô hại để qua bộ lọc. Nền tảng có gỡ quảng cáo khi bị báo cáo nhiều, nhưng không kiểm hộ người đọc từng nền tảng đầu tư.
Đã để lại số điện thoại ở ô đăng ký thì nên làm gì?
Bạn sẽ nhận các cuộc gọi tư vấn rất thuyết phục. Hãy quyết định trước là không làm theo, không cài ứng dụng họ gửi, không nạp tiền, không cung cấp mã OTP. Có thể chặn số và báo cho người nhà biết để cùng cảnh giác.
Có người hứa giúp lấy lại tiền đã mất vào nền tảng đầu tư giả thì sao?
Đây thường là lần lừa thứ hai, nhắm vào người vừa bị hại. Họ tự xưng luật sư, hacker, cán bộ, đòi phí trước để "thu hồi". Việc thu hồi tiền bị lừa phải qua trình báo công an và làm việc với ngân hàng, không qua dịch vụ trên mạng.