Quản trị viên nhóm hay chủ trang không tự động chịu trách nhiệm cho mọi bài đăng của thành viên, vì mỗi người tự chịu trách nhiệm về nội dung mình viết. Nhưng khi quản trị viên chủ động duyệt, ghim, chia sẻ lại bài sai, hoặc biết rõ bài sai đang gây hại mà vẫn để nguyên, họ có thể bị xem là đã tham gia phát tán. Trang, nhóm có lượng thành viên lớn, hoạt động như một kênh tin của khu vực, càng cần được quản lý cẩn trọng.
Pháp luật Việt Nam về quản lý thông tin trên mạng đặt ra trách nhiệm cho người sử dụng dịch vụ mạng xã hội, trong đó có những người lập và quản lý trang, nhóm. Bài này phân tích các vai trò của quản trị viên, những hành động làm tăng hoặc giảm trách nhiệm, và một bộ việc tối thiểu để vận hành nhóm an toàn về mặt pháp lý.
Quản trị viên đứng ở đâu trong chuỗi trách nhiệm
Người đăng bài chịu trách nhiệm chính. Thành viên tự viết, tự đăng bài sai thì họ là người chịu trách nhiệm trước tiên. Quản trị viên không viết bài đó, không thể bị coi như tác giả chỉ vì là người lập nhóm.
Quản trị viên có quyền kiểm soát, nên có phần trách nhiệm quản lý. Quản trị viên có thể duyệt bài, xoá bài, tắt bình luận, chặn thành viên. Quyền kiểm soát đi kèm với kỳ vọng: khi biết có nội dung rõ ràng sai sự thật, xâm phạm danh dự người khác, quản trị viên nên xử lý trong khả năng của mình.
Duyệt bài là hành động có chủ ý. Trong nhóm bật chế độ phê duyệt, mỗi bài hiển thị là bài quản trị viên đã đồng ý cho đăng. Nếu duyệt một bài có dấu hiệu sai rõ ràng, như thông báo giả của cơ quan nhà nước, quản trị viên khó nói rằng mình không liên quan.
Ghim, chia sẻ lại, bình luận đồng tình làm tăng mức độ. Ghim bài sai lên đầu nhóm, chia sẻ bài sai sang trang khác, bình luận "chính xác" dưới bài sai là những hành động chủ động khuếch đại. Lúc này quản trị viên đã tham gia phát tán, không còn ở vị trí người quản lý trung lập.
Hành động của quản trị viên và mức rủi ro
Bảng sau sắp xếp các hành động thường gặp của quản trị viên khi một bài sai xuất hiện, từ rủi ro thấp tới rủi ro cao, theo nguyên lý về lỗi và vai trò. Ví dụ giả định là một bài "khu chung cư Z sắp bị cắt điện ba ngày" không có nguồn.
| Hành động | Ví dụ giả định | Mức rủi ro | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| Gỡ bài, nhắn riêng người đăng, đăng nguồn chính thức | Xoá bài, đăng lại thông báo của ban quản lý toà nhà | Thấp | Cách xử lý chuẩn mực |
| Tắt bình luận, gắn nhãn "chưa xác minh" chờ kiểm | Giữ bài tạm, ghi chú đang liên hệ ban quản lý | Thấp đến trung bình | Phù hợp khi chưa rõ đúng sai, cần xử lý nhanh |
| Biết mà không làm gì | Thấy bài, không xoá, để thành viên tự tranh cãi | Trung bình | Rủi ro tăng nếu bài gây hoảng loạn hoặc xúc phạm ai |
| Duyệt bài sai rõ ràng | Duyệt bài kèm ảnh thông báo giả có dấu đỏ | Trung bình đến cao | Đã chủ động cho phép phát tán |
| Ghim, chia sẻ lại bài sai | Ghim lên đầu nhóm "mọi người chú ý" | Cao | Khuếch đại thông tin sai |
| Tự đăng tin sai để kéo tương tác | Quản trị viên tự viết bài giật gân không nguồn | Rất cao | Là người tạo tin sai, có thể bị xem xét như người đăng |
Điểm mấu chốt nằm ở chữ "biết". Quản trị viên không thể đọc hết mọi bài trong một nhóm hàng chục nghìn thành viên, và pháp luật không đòi hỏi điều bất khả thi. Nhưng khi đã được báo cáo, được nhắc, hoặc bài nằm ngay trên đầu nhóm, việc không làm gì trở thành lựa chọn có trách nhiệm.
Trang tin cộng đồng, trang khu vực: vì sao cần cẩn trọng hơn
Nhiều fanpage, nhóm mang tên một khu vực đóng vai trò như kênh tin của địa phương: đưa tin tai nạn, cháy nổ, mất điện, thời tiết. Người dân theo dõi vì nhanh, nhưng chính tốc độ đó khiến các trang này dễ đăng tin chưa kiểm. Khi một trang có hàng trăm nghìn người theo dõi đăng tin sai, hậu quả lớn hơn rất nhiều so với một trang cá nhân.
Các trang này cũng thường có hoạt động kinh doanh như nhận quảng cáo, bán hàng. Động cơ thương mại, nhất là khi tin giật gân giúp tăng tương tác, là yếu tố cơ quan chức năng xem xét khi đánh giá vi phạm. Pháp luật về báo chí và thông tin điện tử cũng có quy định về việc trang mạng xã hội không được hoạt động như báo chí khi chưa được cấp phép, như tự sản xuất tin tức theo kiểu toà soạn hoặc gắn tên gọi gây nhầm với cơ quan báo chí.
Nếu bạn quản trị một trang như vậy, hãy đặt cho mình chuẩn cao hơn một tài khoản cá nhân: luôn ghi nguồn, luôn có thông tin kiểm chứng trước khi đăng tin ảnh hưởng an toàn, có quy trình đính chính công khai khi sai, và tách bạch rõ bài quảng cáo với bài thông tin. Những thói quen này vừa giảm rủi ro pháp lý, vừa giữ được lòng tin của người theo dõi về lâu dài.
Nhóm kín, nhóm bí mật, nhóm nhắn tin: có khác về trách nhiệm không
Nhiều quản trị viên nghĩ nhóm để chế độ riêng tư hoặc nhóm trong ứng dụng nhắn tin là "chuyện nội bộ", ít liên quan tới pháp luật. Cách nghĩ này chỉ đúng một phần. Chế độ riêng tư quyết định ai được xem bài, không quyết định nội dung đó có sai hay không. Một nhóm kín năm chục nghìn thành viên tiếp cận nhiều người hơn hầu hết các trang cá nhân công khai.
Nhóm trong ứng dụng nhắn tin có đặc điểm riêng: tin trôi nhanh, quản trị viên khó gỡ bài của người khác nếu ứng dụng không hỗ trợ, và tin thường được chuyển tiếp sang nhóm khác chỉ bằng một thao tác. Ở đây, vai trò của quản trị viên chuyển từ "gỡ bài" sang "đính chính nhanh": nhắn ngay vào nhóm rằng tin vừa rồi chưa có nguồn hoặc đã bị bác bỏ, kèm thông tin chính thức, và nhắc thành viên không chuyển tiếp.
Nhóm bí mật, không hiện khi tìm kiếm, cũng không nằm ngoài phạm vi pháp luật. Khi có tin sai nghiêm trọng xuất phát từ nhóm, ảnh chụp màn hình từ các thành viên vẫn là chứng cứ, và quản trị viên vẫn có thể được mời làm việc để làm rõ. Nguyên tắc chung cho mọi loại nhóm là như nhau: trách nhiệm tỷ lệ với quyền kiểm soát và mức độ biết của người quản trị, chứ không phụ thuộc vào chế độ hiển thị.
Bộ việc tối thiểu để vận hành nhóm an toàn
Không cần quy trình phức tạp. Với phần lớn nhóm khu phố, nhóm phụ huynh, nhóm ngành nghề, vài việc dưới đây đủ để giảm phần lớn rủi ro và giữ nhóm là nơi tin cậy.
- Viết nội quy ngắn và ghim lên đầu nhóm, trong đó có điều về tin sai: tin liên quan an toàn, thông báo của cơ quan phải kèm nguồn; bài sai sẽ bị gỡ.
- Bật chế độ phê duyệt bài với nhóm đông, hoặc ít nhất với thành viên mới, nếu có đủ người quản trị để duyệt kịp.
- Có ít nhất hai ba quản trị viên chia ca, để bài sai không nằm nhiều giờ không ai xử lý.
- Lập cách báo cáo nội bộ: thành viên thấy bài nghi sai thì báo quản trị viên, không cãi nhau dưới bài.
- Khi gỡ bài sai, đăng thông tin đúng kèm nguồn, để thành viên đã đọc tin sai được cập nhật.
- Lưu lại nhật ký xử lý: bài nào bị gỡ, lúc nào, lý do gì. Hữu ích nếu sau này có người phản ánh.
- Không tự mình làm "toà án": không đăng tên, ảnh người bị cho là vi phạm khi chưa có kết luận chính thức.
Với nhóm khu dân cư, cách tổ chức nhóm cảnh báo an ninh, ngăn tin đồn đã được bàn ở các trang chuyên về cộng đồng; bộ việc ở đây tập trung riêng vào khía cạnh pháp lý của tin sai.
Khi bị yêu cầu gỡ bài hoặc bị mời làm việc vì bài trong nhóm
Quản trị viên đôi khi nhận yêu cầu gỡ bài từ người bị nói tới, từ cơ quan chức năng, hoặc giấy mời làm việc. Phản ứng hợp lý giúp bảo vệ cả nhóm lẫn bản thân.
- Với yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền, xác minh yêu cầu là thật qua kênh chính thức, rồi thực hiện gỡ bỏ theo yêu cầu và lưu lại bằng chứng đã gỡ.
- Với yêu cầu của người bị nói tới, xem xét nội dung: bài có khẳng định sự việc không, có căn cứ không, có xâm phạm danh dự, đời tư không. Khi nghiêng về sai, gỡ sớm thường là lựa chọn an toàn.
- Liên hệ người đăng bài để nghe giải thích và đề nghị họ cung cấp nguồn hoặc tự gỡ.
- Giữ lại bản lưu bài đã gỡ (ảnh chụp màn hình) ở nơi riêng tư, phòng khi cần trình bày.
- Đến làm việc đúng hẹn nếu được mời, mang theo nội quy nhóm, nhật ký xử lý, bằng chứng đã gỡ bài.
- Hỏi ý kiến luật sư khi bị yêu cầu bồi thường hoặc khi nhóm có hoạt động kinh doanh.
Một quản trị viên có nội quy rõ, xử lý kịp và có ghi chép thường ở vị trí thuận lợi hơn nhiều so với người để mặc nhóm tự vận hành.
Câu hỏi thường gặp
Lập nhóm Zalo nhỏ cho gia đình có phải lo trách nhiệm quản trị không?
Nhóm gia đình vài chục người có phạm vi tiếp cận hẹp, rủi ro pháp lý rất thấp. Tuy vậy, tin sai vẫn có thể từ đó lan ra ngoài qua chuyển tiếp. Người lập nhóm nên nhẹ nhàng nhắc người thân kiểm tin, và khi có tin sai về một người cụ thể thì gỡ và đính chính.
Thành viên đăng bài sai rồi rời nhóm, quản trị viên có phải xử lý không?
Bài vẫn còn trong nhóm nên vẫn tiếp tục được đọc. Nếu bài sai rõ ràng hoặc đã có người báo cáo, quản trị viên nên gỡ. Việc người đăng rời nhóm không làm thay đổi trách nhiệm của họ, nhưng cũng không làm bài sai trở nên vô hại.
Có nên xoá ngay mọi bài bị thành viên báo cáo là tin sai không?
Không nên xoá máy móc, vì có người báo cáo chỉ vì không đồng ý quan điểm. Hãy xem bài có khẳng định sự việc không và có nguồn không. Tin ảnh hưởng an toàn chưa rõ có thể tạm tắt bình luận và gắn ghi chú đang kiểm. Bài là ý kiến, đánh giá có căn cứ thì không cần gỡ.
Nhóm có hàng trăm nghìn thành viên thì quản trị viên có trách nhiệm cao hơn không?
Quy mô càng lớn, tác động của một bài sai càng mạnh, nên kỳ vọng về quản lý cũng cao hơn. Nhóm lớn nên có đội quản trị, nội quy rõ, chế độ phê duyệt và quy trình đính chính. Nếu nhóm có hoạt động kinh doanh, quảng cáo, các quy định về thương mại, quảng cáo cũng áp dụng.
Quản trị viên có được công khai tên thành viên đăng tin sai để răn đe không?
Không nên. Việc công khai tên, ảnh, kèm lời phê phán có thể xâm phạm danh dự và đời tư của thành viên đó, nhất là khi họ chỉ nhầm lẫn. Gỡ bài, nhắn riêng, và đăng thông tin đúng là đủ. Với người cố tình tái phạm, chặn khỏi nhóm là biện pháp phù hợp hơn.
Trang cá nhân có nhiều người theo dõi có bị coi như trang tin không?
Một tài khoản cá nhân dù đông người theo dõi vẫn là tài khoản cá nhân. Tuy vậy, khi tài khoản thường xuyên đăng tin tức tổng hợp, gắn tên gọi giống báo chí hoặc kinh doanh dựa trên tin, nó có thể bị xem xét theo các quy định về thông tin điện tử và báo chí. Người có ảnh hưởng nên tự đặt chuẩn kiểm tin cao hơn.