Theo pháp luật Việt Nam, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mạng xã hội cho người dùng tại Việt Nam có nghĩa vụ ngăn chặn việc chia sẻ và gỡ bỏ thông tin vi phạm, trong đó có thông tin sai sự thật, khi có yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền, đồng thời phải có cơ chế tiếp nhận và xử lý phản ánh của người dùng. Luật An ninh mạng năm 2018 và các nghị định về quản lý dịch vụ internet, thông tin trên mạng là những căn cứ chính.
Song song với nghĩa vụ pháp lý, mỗi nền tảng có tiêu chuẩn cộng đồng riêng và tự xử lý nội dung theo đó: gỡ bài, gắn nhãn, giảm phân phối, khoá tài khoản. Hiểu hai lớp này giúp bạn biết khi nào nên báo cáo với nền tảng, khi nào nên gửi phản ánh tới cơ quan chức năng, và vì sao một bài bạn cho là sai không phải lúc nào cũng bị gỡ.
Hai lớp xử lý: pháp luật quốc gia và tiêu chuẩn của nền tảng
Lớp thứ nhất là pháp luật. Nền tảng có người dùng tại Việt Nam phải tuân thủ pháp luật Việt Nam về quản lý thông tin trên mạng. Khi cơ quan có thẩm quyền xác định một nội dung là vi phạm, chẳng hạn thông tin sai sự thật gây hoang mang, họ gửi yêu cầu tới nền tảng, và nền tảng có nghĩa vụ ngăn chặn, gỡ bỏ trong thời hạn quy định. Thời hạn cụ thể được ghi trong luật và nghị định hiện hành, có thể thay đổi, nên bài không nêu con số.
Lớp thứ hai là tiêu chuẩn cộng đồng do chính nền tảng đặt ra, áp dụng cho người dùng trên toàn cầu hoặc theo khu vực. Tiêu chuẩn này thường cấm những dạng thông tin sai có thể gây hại thực tế, như tin sai về y tế nguy hiểm, tin sai về thiên tai làm cản trở cứu hộ, nội dung bị chỉnh sửa nhằm lừa người xem. Nền tảng tự phát hiện bằng hệ thống tự động, đội ngũ kiểm duyệt, và báo cáo của người dùng.
Hai lớp này không luôn trùng nhau. Một nội dung có thể vi phạm pháp luật Việt Nam nhưng không vi phạm tiêu chuẩn cộng đồng của nền tảng, và ngược lại. Vì vậy, một bài bị báo cáo với nền tảng mà không bị gỡ chưa chắc đã hợp pháp; một bài bị nền tảng gỡ cũng chưa chắc là vi phạm pháp luật. Người dùng nên hiểu cả hai để chọn đúng kênh.
Nghĩa vụ của nền tảng theo nguyên lý pháp luật Việt Nam
Bảng sau tóm tắt các nhóm nghĩa vụ thường được đặt ra cho doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mạng xã hội, ở mức nguyên lý. Chi tiết về thời hạn, thủ tục, đối tượng áp dụng nằm trong luật và nghị định hiện hành.
| Nhóm nghĩa vụ | Nội dung chính | Ý nghĩa với người dùng |
|---|---|---|
| Gỡ bỏ, ngăn chặn theo yêu cầu | Gỡ bỏ, ngăn chặn thông tin vi phạm khi cơ quan có thẩm quyền yêu cầu | Tin sai nghiêm trọng có thể bị gỡ nhanh qua kênh nhà nước |
| Tiếp nhận phản ánh | Có cơ chế để người dùng, tổ chức báo cáo nội dung vi phạm | Bạn có quyền báo cáo và được xem xét |
| Xác thực tài khoản | Xác thực người dùng theo quy định, hạn chế tài khoản ẩn danh | Tài khoản ảo khó che giấu danh tính hơn |
| Cung cấp thông tin người dùng | Cung cấp thông tin cho cơ quan có thẩm quyền khi có yêu cầu hợp pháp | Người đăng tin sai có thể bị xác định |
| Lưu trữ dữ liệu | Lưu trữ một số dữ liệu trong thời hạn nhất định | Bằng chứng có thể được truy xuất khi cần |
| Bảo vệ thông tin cá nhân | Không tiết lộ thông tin người dùng trái quy định | Quyền riêng tư của bạn vẫn được bảo vệ |
Các nghĩa vụ này nhằm cân bằng giữa việc ngăn tin sai lan rộng và bảo vệ quyền của người dùng. Một nền tảng không có trách nhiệm kiểm tra trước mọi bài đăng; nghĩa vụ chủ yếu phát sinh khi nội dung vi phạm được phát hiện hoặc được yêu cầu xử lý.
Nền tảng thường xử lý tin sai bằng những cách nào
Gỡ bỏ nội dung. Áp dụng với tin sai vi phạm rõ tiêu chuẩn cộng đồng hoặc theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền. Người đăng thường nhận thông báo và có thể khiếu nại.
Gắn nhãn, kèm thông tin bổ sung. Một số nền tảng gắn nhãn "thông tin sai" hoặc "thiếu ngữ cảnh" lên bài, kèm đường dẫn tới thông tin kiểm chứng, thường dựa trên đánh giá của các tổ chức kiểm chứng độc lập hợp tác với nền tảng. Bài vẫn hiển thị nhưng người xem được cảnh báo.
Giảm phân phối. Bài bị đánh giá là sai vẫn còn, nhưng thuật toán ít đề xuất nó tới người khác. Người đăng có thể không biết bài mình bị giảm phân phối.
Hạn chế, khoá tài khoản. Tài khoản liên tục đăng tin sai có thể bị hạn chế tính năng, tạm khoá hoặc khoá vĩnh viễn theo chính sách vi phạm lặp lại của nền tảng.
Thêm thông tin chính thức. Khi có sự kiện lớn như thiên tai, dịch bệnh, nhiều nền tảng hiển thị thông tin từ cơ quan có thẩm quyền ở đầu kết quả tìm kiếm hoặc trên bảng tin.
Vì sao bài bạn báo cáo không bị gỡ
Người dùng thường thất vọng khi báo cáo một bài sai rõ ràng mà nhận được phản hồi "không vi phạm tiêu chuẩn cộng đồng". Có vài lý do. Thứ nhất, hệ thống xử lý báo cáo phần lớn tự động hoặc bởi người kiểm duyệt không quen bối cảnh địa phương, nên một tin sai về sự kiện ở một tỉnh cụ thể có thể không được nhận ra. Thứ hai, tiêu chuẩn cộng đồng không cấm mọi thông tin sai, mà tập trung vào những dạng có thể gây hại nghiêm trọng.
Thứ ba, lý do bạn chọn khi báo cáo có ảnh hưởng. Chọn đúng nhóm như "thông tin sai", "lừa đảo", "giả mạo" và viết mô tả cụ thể giúp báo cáo được xem xét đúng hướng. Cách chọn lý do và viết mô tả chi tiết có trong danh mục báo cáo, cải chính và xử lý tin sai của trang.
Khi báo cáo với nền tảng không hiệu quả mà tin sai gây hại nghiêm trọng, bạn có thể gửi phản ánh tới cơ quan quản lý nhà nước về thông tin hoặc kênh tiếp nhận tin giả như Trung tâm Xử lý tin giả Việt Nam. Cơ quan có thẩm quyền xác định vi phạm sẽ yêu cầu nền tảng gỡ theo nghĩa vụ pháp lý, là con đường có hiệu lực mạnh hơn báo cáo của một người dùng. Nếu tin sai xâm phạm danh dự của bạn, con đường dân sự qua toà án cũng là một lựa chọn.
Khi chính bài của bạn bị gỡ hoặc gắn nhãn sai
Hệ thống kiểm duyệt cũng có lúc nhầm: gỡ một bài đúng, gắn nhãn sai lên bài đính chính, hoặc khoá tài khoản vì báo cáo ác ý. Bạn có quyền phản hồi.
- Đọc kỹ thông báo để biết bài bị xử lý vì lý do gì, theo tiêu chuẩn nào hay theo yêu cầu pháp lý.
- Dùng chức năng khiếu nại của nền tảng, trình bày ngắn gọn vì sao nội dung đúng, kèm nguồn chính thức nếu có.
- Nếu bài bị gắn nhãn bởi tổ chức kiểm chứng, nhiều nền tảng cho phép liên hệ tổ chức đó để đề nghị xem xét lại, kèm bằng chứng.
- Lưu lại bản nội dung và thông báo để làm căn cứ nếu cần trình bày tiếp.
- Không đăng lại liên tục cùng nội dung trong lúc chờ, vì có thể bị xem là vi phạm lặp lại và khiến tài khoản bị khoá.
- Nếu bài bị gỡ theo yêu cầu của cơ quan nhà nước và bạn cho là không đúng, hãy tìm hiểu quyền khiếu nại theo pháp luật hành chính, nhờ luật sư khi cần.
Kiểm duyệt nội dung ở quy mô hàng tỷ bài đăng chắc chắn có sai sót theo cả hai chiều. Biết cách khiếu nại giúp bạn bảo vệ nội dung đúng của mình, đồng thời giúp hệ thống hoàn thiện hơn.
Người dùng nên kỳ vọng tới đâu
Nền tảng mạng xã hội không phải là trọng tài sự thật. Ngay cả với nghĩa vụ pháp lý và tiêu chuẩn cộng đồng, phần lớn tin sai vẫn lan trước khi bị xử lý, và nhiều tin sai không bao giờ bị gỡ vì không đủ nghiêm trọng hoặc không ai báo cáo. Nếu chỉ chờ nền tảng lọc giúp, bạn sẽ luôn chậm một bước.
Vì vậy, lớp phòng vệ quan trọng nhất vẫn là thói quen của chính người dùng: kiểm nguồn trước khi tin, không chia sẻ khi chưa rõ, đính chính khi lỡ sai, báo cáo khi gặp tin sai gây hại. Pháp luật và nền tảng là lớp bảo vệ phía sau, xử lý những trường hợp nghiêm trọng và tạo răn đe. Mỗi lượt không chia sẻ một tin chưa kiểm của bạn đều làm giảm khối lượng việc mà cả hai lớp này phải gánh.
Ở góc độ xã hội, việc yêu cầu nền tảng gỡ nhanh tin sai cũng cần cân bằng với quyền tự do ngôn luận và quyền được thông tin. Gỡ quá rộng có thể làm mất cả những thông tin đúng, những góp ý chính đáng. Đây là lý do pháp luật gắn nghĩa vụ gỡ bỏ với quy trình xác định vi phạm của cơ quan có thẩm quyền, chứ không để mỗi lời tố cáo đều dẫn tới việc xoá nội dung.
Câu hỏi thường gặp
Nền tảng có phải bồi thường khi để tin sai về mình lan truyền không?
Nguyên tắc chung là người đăng chịu trách nhiệm về nội dung. Nền tảng chủ yếu có nghĩa vụ gỡ bỏ khi được yêu cầu hợp lệ. Trách nhiệm bồi thường của nền tảng chỉ có thể đặt ra trong những trường hợp đặc biệt, như không thực hiện nghĩa vụ gỡ theo quy định. Đây là vấn đề phức tạp cần hỏi luật sư.
Báo cáo với nền tảng hay phản ánh tới cơ quan nhà nước thì nhanh hơn?
Báo cáo với nền tảng thường nhanh và đơn giản, phù hợp với phần lớn tin sai. Phản ánh tới cơ quan nhà nước phù hợp khi tin sai gây hại nghiêm trọng, lan rộng, hoặc nền tảng không xử lý. Hai kênh có thể làm song song; hãy lưu bằng chứng trước khi báo cáo vì bài có thể bị xoá.
Nền tảng có được tự ý cung cấp thông tin của mình cho người khác không?
Không. Nền tảng chỉ cung cấp thông tin người dùng cho cơ quan có thẩm quyền khi có yêu cầu hợp pháp theo đúng trình tự, và có nghĩa vụ bảo vệ dữ liệu cá nhân theo pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân. Một người dùng khác không thể yêu cầu nền tảng tiết lộ thông tin của bạn.
Bài bị giảm phân phối thì có thông báo cho người đăng không?
Tuỳ nền tảng. Với bài bị gắn nhãn bởi tổ chức kiểm chứng, người đăng thường nhận thông báo. Với việc giảm phân phối do thuật toán, người đăng thường không được báo. Nếu thấy lượt tiếp cận giảm bất thường, hãy kiểm tra phần thông báo và trạng thái tài khoản trong cài đặt.
Tin sai trong ứng dụng nhắn tin mã hoá thì nền tảng có xử lý được không?
Với tin nhắn mã hoá đầu cuối, nền tảng không đọc được nội dung nên khó tự phát hiện. Một số ứng dụng giới hạn số lần chuyển tiếp, gắn nhãn tin được chuyển tiếp nhiều lần và cho phép người nhận báo cáo tin nhắn. Vai trò của người dùng và quản trị nhóm vì thế càng quan trọng.
Nền tảng nước ngoài không có văn phòng ở Việt Nam có phải tuân thủ không?
Pháp luật Việt Nam đặt nghĩa vụ cho doanh nghiệp nước ngoài cung cấp dịch vụ cho người dùng tại Việt Nam, kể cả các yêu cầu về hiện diện, lưu trữ dữ liệu trong một số trường hợp. Mức độ tuân thủ thực tế khác nhau giữa các nền tảng. Người dùng không cần lo phần này, chỉ cần biết các kênh báo cáo và phản ánh.