Có. Theo nguyên lý của pháp luật Việt Nam, người chia sẻ lại thông tin sai sự thật cũng là người tham gia phát tán, nên có thể bị xử phạt vi phạm hành chính, và trong trường hợp nghiêm trọng có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự. Luật An ninh mạng 2018 cấm cả việc "đăng tải" lẫn "phát tán" thông tin sai sự thật; nghị định xử phạt hiện hành cũng mô tả hành vi theo hướng bao gồm việc cung cấp, chia sẻ thông tin.
Tuy vậy, "có thể bị phạt" không có nghĩa là mọi lượt chia sẻ đều bị xử lý như nhau. Mức trách nhiệm phụ thuộc vào việc bạn có biết tin sai không, bạn thêm lời khẳng định gì, tin lan tới bao nhiêu người, gây hậu quả gì, và sau khi biết sai bạn đã làm gì. Bài này giải thích từng yếu tố, so sánh các kiểu chia sẻ thường gặp, và đưa ra một quy tắc tự kiểm trước khi bấm nút.
Vì sao người chia sẻ lại cũng bị xem là phát tán
Một tin sai do một người tạo ra hiếm khi gây hại nếu chỉ nằm ở trang của người đó. Nó trở thành vấn đề khi hàng trăm, hàng nghìn người khác chuyển tiếp, mỗi lượt chuyển lại đưa tin tới một nhóm người mới. Trong cách nhìn của pháp luật, mỗi người bấm chia sẻ đều góp phần làm thông tin tiếp cận thêm người đọc, nên đều là một mắt xích của việc phát tán.
Điều này khác với cách nhiều người tự nhủ: "Mình chỉ chuyển cho mọi người biết, đâu phải mình viết". Với người nhận, lượt chia sẻ của bạn mang theo uy tín của bạn. Một bà cụ tin tin nhắn vì con gái gửi, một phụ huynh tin tin vì người quen trong nhóm lớp đăng. Chính sự tin cậy giữa người quen khiến tin sai qua tay người thật lan nhanh hơn tin từ một tài khoản lạ.
Pháp luật vì thế không chỉ nhìn vào người tạo tin. Tuy nhiên, khi đánh giá từng người cụ thể, cơ quan có thẩm quyền vẫn phân biệt vai trò: người bịa đặt, người cố ý thổi phồng thêm, người chia sẻ kèm khẳng định, và người chỉ chuyển tiếp với thiện chí rồi gỡ bỏ ngay khi biết sai. Bốn vai trò này có mức độ lỗi rất khác nhau.
Cũng cần phân biệt chia sẻ với trích dẫn để phân tích. Một giáo viên chụp lại tin sai đang lan, khoanh đỏ những chỗ bịa và giải thích cho học sinh vì sao nó sai, là đang dùng tin sai làm tư liệu chống tin sai. Mục đích, cách trình bày và lời bình kèm theo làm cho việc này khác hẳn chuyển tiếp nguyên văn. Điều kiện là người xem nhận ra ngay đây là tin bị bác bỏ, chứ không phải một bản sao mới của tin sai.
Các kiểu chia sẻ thường gặp và mức rủi ro pháp lý
Bảng dưới đây không phải quy định chính thức, mà là cách hình dung mức rủi ro theo nguyên lý lỗi và hậu quả. Các ví dụ đều là tình huống giả định về một tin sai "khu chợ X bị phong toả vì dịch".
| Kiểu chia sẻ | Ví dụ giả định | Mức rủi ro | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Chia sẻ kèm khẳng định, kêu gọi | "Chính xác 100%, người nhà làm trong ngành báo, mọi người tránh xa chợ X" | Cao | Thêm uy tín giả, thúc người khác hành động |
| Chia sẻ kèm thêm chi tiết tự nghĩ ra | "Nghe đâu đã có người chết, sắp phong toả cả phường" | Rất cao | Đã trở thành người tạo thông tin sai mới |
| Chia sẻ im lặng, không bình luận | Bấm chia sẻ nguyên bài lên trang cá nhân | Trung bình | Vẫn phát tán, nhưng không thêm khẳng định |
| Chia sẻ kèm nghi vấn | "Tin này có thật không, ai ở gần kiểm giúp?" | Thấp hơn | Không khẳng định, mời kiểm chứng; vẫn nên hạn chế |
| Chia sẻ kèm bác bỏ | "Tin này sai, phường đã thông báo chính thức là không có" | Thấp | Mục đích là đính chính; tốt hơn nữa là chụp màn hình có đánh dấu sai |
| Gửi riêng cho một người để hỏi | Nhắn riêng cho người quen làm ở chợ để hỏi thật hư | Rất thấp | Không nhằm phát tán, nhằm kiểm chứng |
Nhìn bảng, có thể thấy hai yếu tố quyết định: bạn có thêm khẳng định hay không, và bạn gửi tới bao nhiêu người. Chia sẻ kèm câu bác bỏ vẫn có rủi ro nhỏ vì nhiều người chỉ nhìn ảnh mà không đọc chữ; khi muốn đính chính, hãy viết bài của riêng mình thay vì chia sẻ lại bài sai.
Ý tốt có giúp được gì không
Động cơ được xem xét, nhưng không xoá được hành vi. Người chia sẻ vì lo cho hàng xóm khác với người chia sẻ để câu tương tác hay bán hàng. Trong xử lý vi phạm, động cơ và lỗi là yếu tố đánh giá mức độ. Nhưng "mình có ý tốt" không biến một tin sai thành đúng, và cũng không xoá được việc tin đó đã khiến người khác hoảng sợ.
Lỗi vô ý vẫn là lỗi. Pháp luật xử lý vi phạm hành chính không chỉ áp dụng với hành vi cố ý. Nếu một người bình thường, với chút cẩn thận tối thiểu như tìm một nguồn chính thức, đã có thể nhận ra tin sai mà vẫn chia sẻ, thì đó là thiếu cẩn trọng chứ không hẳn là hoàn toàn không có lỗi.
Ghi "sưu tầm", "chưa kiểm chứng" giảm được một phần, không phải tất cả. Lời ghi chú cho thấy bạn không khẳng định, nên có thể được xem xét khi đánh giá mức độ. Nhưng nếu nội dung đi kèm vẫn là lời kêu gọi gây hoang mang, thì lời ghi chú nhỏ phía trên ít có ý nghĩa với người đọc vội.
Thái độ sau khi biết sai là phần bạn kiểm soát được. Gỡ bài ngay, đăng đính chính ở đúng nơi đã chia sẻ, nhắn lại cho những người mình đã gửi riêng. Những việc này vừa giảm hậu quả thực tế, vừa thể hiện thiện chí nếu sau đó có người phản ánh.
Tự kiểm ba mươi giây trước khi chia sẻ một tin nóng
Không cần công cụ đặc biệt. Ba mươi giây này giúp bạn tránh phần lớn các tình huống rủi ro trong bảng ở trên, và giúp nhóm của bạn đỡ phải dọn dẹp tin sai.
- Hỏi "ai nói?" Bài có ghi rõ cơ quan, đơn vị, người chịu trách nhiệm không, hay chỉ là "nghe nói", "người nhà kể".
- Hỏi "nói khi nào?" Xem ngày đăng gốc. Nhiều tin chia sẻ lại là tin của năm trước, nước khác.
- Tìm một nguồn chính thức. Gõ vài từ khoá kèm tên địa phương; xem trang của chính quyền, ngành y tế, đơn vị điện nước, nhà trường có nói gì không.
- Hỏi "nếu sai, ai bị hại?" Tin nhắc tên một người, một cửa hàng, một trường học cụ thể thì càng phải chắc chắn trước khi chuyển đi.
- Chọn cách chia sẻ ít rủi ro nhất. Nếu vẫn chưa chắc mà thấy cần báo người thân, nhắn riêng kèm câu "chưa rõ thật giả, đang chờ thông báo chính thức" thay vì đăng công khai.
Nếu sau ba mươi giây bạn vẫn không biết ai nói và nói khi nào, đó đã là câu trả lời: tin chưa đủ để chuyển đi. Một tin thật và quan trọng sẽ sớm có nguồn chính thức; chờ thêm một chút hiếm khi khiến ai thiệt.
Khi đã lỡ chia sẻ: làm gì để giảm hậu quả và rủi ro
Việc đầu tiên là gỡ bài ở mọi nơi bạn đã đăng: trang cá nhân, các nhóm, các cuộc trò chuyện nhóm nếu ứng dụng cho phép thu hồi. Việc gỡ càng sớm thì số người tiếp cận càng ít, và đó là yếu tố thực tế nhất ảnh hưởng đến hậu quả.
Việc thứ hai là đính chính ở đúng nơi đã chia sẻ, bằng lời rõ ràng: "Tin về chợ X mình chia sẻ lúc sáng là không đúng, phường đã thông báo chính thức. Mình đã gỡ, xin lỗi mọi người." Đừng chỉ xoá trong im lặng, vì những người đã đọc vẫn tin và có thể đang chuyển tiếp. Nếu bạn đã gửi riêng cho ai, nhắn lại cho từng người.
Việc thứ ba là lưu lại bằng chứng về thiện chí của mình: ảnh chụp bài đính chính, thời điểm gỡ, nguồn chính thức bạn dựa vào để biết tin sai. Hiếm khi người chia sẻ thiện chí bị xử lý, nhưng nếu có người phản ánh, những bằng chứng này giúp bạn trình bày. Cách viết lời đính chính và gỡ bài chi tiết hơn có trong danh mục báo cáo, cải chính và xử lý tin sai của trang. Nếu tin sai liên quan đến danh dự của một người cụ thể, hãy cân nhắc liên hệ xin lỗi trực tiếp người đó.
Nên và không nên khi chia sẻ tin trong nhóm đông người
Nhóm Zalo khu phố, nhóm phụ huynh, nhóm dòng họ là nơi tin sai lan nhanh nhất, vì mọi người tin nhau. Vài thói quen nhỏ giúp bạn vừa giữ được vai trò người báo tin có ích, vừa không trở thành mắt xích phát tán.
- Nên chia sẻ thông báo từ kênh chính thức thay vì ảnh chụp lại, tin nhắn chuyển tiếp nhiều lần.
- Nên ghi rõ nguồn và thời điểm: "Thông báo của phường đăng lúc 8 giờ sáng nay".
- Nên sửa sai công khai trong nhóm khi phát hiện, kể cả khi người đăng sai là chính mình.
- Không nên thêm suy đoán cá nhân vào tin người khác: "chắc còn nghiêm trọng hơn", "nghe đâu đã có người chết".
- Không nên chia sẻ ảnh, tên, địa chỉ của người bị cho là liên quan khi chưa có kết luận chính thức.
- Không nên chuyển tiếp tin có lời thúc giục "chia sẻ ngay", "trước khi bị xoá" — đó thường là dấu hiệu của tin sai.
Trong nhóm có quản trị viên, hãy ủng hộ quy ước chung về chia sẻ tin. Một nhóm có thói quen hỏi "nguồn ở đâu" sẽ ít gặp rắc rối pháp lý hơn nhiều so với một nhóm chuyển tiếp mọi thứ.
Câu hỏi thường gặp
Chia sẻ một tin sai cho một người bạn qua tin nhắn riêng có bị phạt không?
Gửi riêng cho một người để hỏi thật hư khác hẳn việc đăng công khai hay gửi vào nhóm đông người. Phạm vi tiếp cận rất hẹp và mục đích thường là kiểm chứng. Rủi ro pháp lý gần như không đáng kể, trừ khi nội dung xúc phạm danh dự người khác hoặc nhằm lừa đảo.
Nếu tin đã được hàng nghìn người chia sẻ trước mình thì mình có bớt trách nhiệm không?
Việc nhiều người đã chia sẻ không làm tin đúng hơn, cũng không làm lượt chia sẻ của bạn vô hại. Mỗi lượt chia sẻ đưa tin tới một nhóm người mới. Khi đánh giá, vai trò của bạn có thể nhẹ hơn người tạo tin, nhưng "ai cũng chia sẻ" không phải lý do miễn trách nhiệm.
Chia sẻ lại một bài báo sau đó bị báo gỡ hoặc cải chính thì sao?
Bạn chia sẻ từ nguồn báo chí với thiện chí nên ở vị trí khác người bịa tin. Khi biết báo đã gỡ hoặc cải chính, hãy gỡ lượt chia sẻ của mình và đăng thông tin cải chính nếu bạn đã chia sẻ rộng. Tiếp tục để bài sai sau khi đã biết là điều nên tránh.
Bấm chia sẻ nhầm rồi xoá ngay sau vài phút có cần làm gì thêm không?
Nếu đã xoá ngay và ít người kịp thấy, thường không cần làm gì thêm. Nếu trong vài phút đó đã có bình luận, lượt chia sẻ tiếp hoặc người nhắn hỏi, hãy đăng một dòng ngắn cho biết bạn đã chia sẻ nhầm tin chưa kiểm chứng và đã gỡ, để những người đã thấy không tiếp tục chuyển đi.
Người lớn tuổi trong nhà hay chuyển tin sai thì con cháu có phải chịu trách nhiệm thay không?
Người thành niên tự chịu trách nhiệm về hành vi của mình, con cháu không chịu trách nhiệm thay cho cha mẹ, ông bà. Điều con cháu nên làm là giúp người lớn tuổi có thói quen kiểm tin, góp ý nhẹ nhàng khi thấy tin sai, và hướng dẫn cách gỡ, đính chính.
Có nên chia sẻ tin sai kèm dòng "tin giả, đừng tin" để cảnh báo mọi người không?
Cách này dễ phản tác dụng vì nhiều người chỉ nhìn ảnh hoặc tiêu đề mà không đọc dòng cảnh báo. Tốt hơn là viết một bài riêng tóm tắt tin sai đang lan, nói rõ sai ở đâu và dẫn thông báo chính thức. Nếu dùng ảnh chụp tin sai, hãy đánh dấu rõ trên ảnh.