Những bài trông như báo sức khoẻ, kể chuyện một người bệnh lâu năm khỏi hẳn nhờ một sản phẩm, rồi kết thúc bằng ô để lại số điện thoại nhận ưu đãi, gần như luôn là trang bán hàng dựng giống báo, không phải tin tức. Dấu hiệu dễ thấy nhất: bấm vào tên báo không dẫn tới trang chủ thật, các mục khác trên trang không bấm được, cuối bài là ô đặt hàng và đồng hồ đếm ngược.
Bố mẹ dễ tin loại bài này vì nó trình bày giống tờ báo quen đọc, có "chuyên gia" được dẫn lời, có ảnh người cùng tuổi kể chuyện khỏi bệnh. Bài này giải thích cấu trúc điển hình của trang dạng này, dấu hiệu nhận ra, cách cùng bố mẹ kiểm, và việc cần làm nếu bố mẹ đã để lại số điện thoại hoặc đã đặt mua. Bài không đánh giá sản phẩm cụ thể nào.
Cấu trúc điển hình của một trang "báo sức khoẻ" bán hàng
Các trang dạng này rất giống nhau, vì thường được làm theo cùng một khuôn và chỉ thay tên sản phẩm. Biết khuôn giúp bố mẹ nhận ra ngay từ những dòng đầu.
- Phần đầu giống báo: tên và biểu tượng giống một tờ báo, đài truyền hình có thật hoặc na ná; có thanh chuyên mục, ngày đăng, tên tác giả.
- Tít hứa hẹn: "Bí quyết giúp cụ ông 70 tuổi thoát cảnh tiểu đường 20 năm", "Bác sĩ tiết lộ cách đánh bay đau khớp chỉ sau một liệu trình".
- Nhân vật bệnh lâu năm: câu chuyện dài, nhiều cảm xúc, kể đã chữa khắp nơi không khỏi, tốn bao nhiêu tiền, rồi tình cờ biết sản phẩm.
- "Chuyên gia", "bác sĩ" được dẫn lời: có ảnh mặc áo blouse, có chức danh nghe ấn tượng, nhưng không kiểm được nơi làm việc.
- Lời chê thuốc điều trị: "thuốc tây chỉ giảm triệu chứng", "dùng lâu hại gan thận", để dọn đường cho sản phẩm.
- Bình luận khen ngợi: hàng chục bình luận cảm ơn, kể đã khỏi; thường không bấm được vào tên người bình luận.
- Ưu đãi gấp: "chỉ còn 50 suất", đồng hồ đếm ngược, giảm giá mạnh cho người đặt hôm nay, kèm ô nhập họ tên và số điện thoại.
Một tờ báo thật có thể đăng bài quảng cáo, nhưng theo quy định phải ghi rõ là thông tin quảng cáo hoặc nội dung tài trợ, và không đi kèm ô đặt hàng ngay trong bài. Khi một "bài báo" kết thúc bằng ô để lại số điện thoại, đó là trang bán hàng.
Dấu hiệu phân biệt bài báo thật và trang bán hàng giả báo
Bảng dưới gom các dấu hiệu có thể kiểm ngay trên điện thoại, không cần kiến thức chuyên môn.
| Điểm kiểm | Bài báo thật | Trang bán hàng giả báo |
|---|---|---|
| Bấm vào tên, biểu tượng báo | Về trang chủ của báo, có nhiều tin khác | Không đi đâu, hoặc về chính trang bán hàng |
| Thanh chuyên mục | Bấm được, ra các bài khác | Không bấm được, chỉ là hình ảnh |
| Địa chỉ trang trên thanh trình duyệt | Đúng tên miền của báo | Tên lạ, dài, hoặc nhái tên báo |
| Cuối bài | Tác giả, bài liên quan, có thể có bình luận | Ô nhập số điện thoại, đồng hồ đếm ngược |
| Lời hứa | Thận trọng, nêu giới hạn, khuyên gặp bác sĩ | Khỏi hẳn, nhanh, cho mọi người, không tác dụng phụ |
| Chuyên gia được dẫn lời | Có tên, nơi làm việc kiểm được | Tên chung chung, không tìm thấy ở cơ sở y tế nào |
Chỉ cần hai ba dấu hiệu ở cột phải là đủ để tạm kết luận đây là trang bán hàng. Bước kiểm đơn giản nhất cho bố mẹ: bấm vào tên báo xem có về trang chủ thật không.
Những câu chữ báo hiệu đây là lời quảng cáo
Ngoài hình thức trang, chính câu chữ trong bài cũng tố cáo bản chất bán hàng. Bác sĩ và cơ sở y tế đáng tin hiếm khi nói như vậy, vì y học luôn thận trọng với lời hứa. Khi đọc cùng bố mẹ, có thể chỉ ra những cụm từ dưới đây.
- "Khỏi hoàn toàn", "dứt điểm", "vĩnh viễn" với bệnh mạn tính như tiểu đường, huyết áp, gout, thoái hoá khớp, vốn cần kiểm soát lâu dài.
- "Không tác dụng phụ", "an toàn tuyệt đối cho mọi người": mọi chất có tác dụng lên cơ thể đều có thể có tác dụng phụ với một số người.
- "Chỉ sau 7 ngày", "sau một liệu trình": con số thời gian cụ thể tạo cảm giác chắc chắn, nhưng không có nghiên cứu nào được dẫn.
- "Thay thế thuốc", "không cần dùng thuốc nữa": dấu hiệu nguy hiểm nhất, vì khuyến khích bỏ điều trị.
- "Bí quyết bác sĩ giấu kín", "điều ngành dược không muốn bạn biết": tạo cảm giác được tiết lộ bí mật, đồng thời làm người đọc nghi ngờ bác sĩ thật của mình.
- "100% thiên nhiên", "bài thuốc cung đình", "công nghệ nước ngoài": những nhãn nghe hay nhưng không nói gì về hiệu quả hay an toàn.
Một bài có từ hai cụm như vậy trở lên đã đủ để xếp vào loại quảng cáo cần kiểm kỹ. Bố mẹ nhớ được vài cụm này sẽ tự nhận ra trang giả báo, kể cả khi trang được dựng tinh vi hơn.
Vì sao bố mẹ dễ tin loại bài này
Hình thức giống báo là lý do lớn nhất. Nhiều người lớn tuổi đã đọc báo in hàng chục năm và quen với việc bài báo đã qua kiểm duyệt. Khi một trang trên điện thoại có tên báo, có chuyên mục, có tác giả, bố mẹ đọc nó như đọc báo, không nghĩ rằng ai cũng có thể dựng một trang như vậy trong vài giờ.
Câu chuyện nhân vật được viết để chạm vào trải nghiệm thật. Người bệnh tiểu đường, đau khớp lâu năm đọc thấy những chi tiết giống mình: mệt vì thuốc, tốn tiền đi khám, con cháu lo lắng. Khi câu chuyện kết thúc bằng một người cùng tuổi đã khỏi, hy vọng được khơi dậy mạnh hơn mọi lý lẽ.
Ngoài ra, nhiều trang dạng này dùng hình ảnh và tên của bác sĩ, người nổi tiếng có thật mà không được phép, đôi khi kèm video ghép mặt, ghép giọng. Bố mẹ thấy một gương mặt quen trên truyền hình giới thiệu sản phẩm thì dễ tin. Nhiều bệnh viện, bác sĩ đã phải lên tiếng cảnh báo bị mạo danh theo cách này.
Cuối cùng, ô đặt hàng chỉ yêu cầu để lại số điện thoại, không phải trả tiền ngay, nên bố mẹ nghĩ "để lại số xem sao cũng không mất gì". Sau đó là những cuộc gọi tư vấn kéo dài, thuyết phục, khiến người lớn tuổi khó từ chối.
Cùng bố mẹ kiểm một bài như vậy
Khi bố mẹ gửi cho con một bài dạng này, hoặc kể đang định mua, đừng vội nói "lừa đảo đấy". Ngồi cùng bố mẹ đi qua các bước sau, để bố mẹ tự thấy.
- Bấm vào tên báo ở đầu trang. Nếu không về trang chủ của báo, hoặc thanh chuyên mục không bấm được, đã có dấu hiệu đầu tiên.
- Xem địa chỉ trang. Chỉ cho bố mẹ thanh địa chỉ phía trên, so với tên miền thật của tờ báo bố mẹ biết.
- Tìm tên bài trên trang chủ báo thật. Gõ tiêu đề bài vào ô tìm kiếm cùng tên báo. Bài thật sẽ xuất hiện trên trang chính thức; bài giả thì không.
- Tìm tên chuyên gia được dẫn lời. Xem người đó có làm ở bệnh viện như bài nói không, bệnh viện có cảnh báo bị mạo danh không.
- Kiểm thông tin sản phẩm trên kênh chính thức. Thực phẩm chức năng, thuốc lưu hành hợp pháp có thông tin công bố trên cổng của cơ quan quản lý nhà nước về y tế, dược. Theo quy định hiện hành, quảng cáo thực phẩm bảo vệ sức khoẻ phải có câu khuyến cáo sản phẩm không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.
- Hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Mang tên sản phẩm tới bác sĩ đang điều trị hoặc dược sĩ ở nhà thuốc quen để hỏi có phù hợp, có tương tác với thuốc đang dùng không.
Nếu bố mẹ vẫn muốn dùng một sản phẩm hợp pháp sau khi đã hỏi bác sĩ, đó là quyền của bố mẹ. Điều cần tránh là mua theo lời hứa của một trang giả báo, ngưng thuốc điều trị, hoặc trả tiền cho thứ không rõ nguồn gốc.
Khi bố mẹ đã để lại số điện thoại hoặc đã đặt mua
Nếu bố mẹ mới để lại số điện thoại, có thể sẽ có người gọi tới tư vấn. Dặn bố mẹ một câu đơn giản để từ chối, đại ý "cần hỏi con cháu và bác sĩ trước, khi nào cần sẽ tự liên hệ lại", nói theo cách xưng hô quen của bố mẹ. Không cung cấp thêm thông tin cá nhân, không đồng ý nhận hàng qua điện thoại. Nếu bị gọi nhiều lần, có thể chặn số.
Nếu đã đặt hàng và chưa nhận, bố mẹ có quyền từ chối nhận khi người giao tới. Nếu đã nhận hàng, đừng vội dùng: mang sản phẩm tới bác sĩ hoặc dược sĩ hỏi trước, đặc biệt khi bố mẹ đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính. Giữ lại hoá đơn, bao bì, tin nhắn, số điện thoại người bán để phòng khi cần phản ánh.
Nếu đã dùng mà thấy bất thường như mệt lả, vàng da, phù, nổi mẩn, đường huyết hay huyết áp thay đổi nhiều, ngưng sản phẩm và đưa bố mẹ đi khám, mang theo sản phẩm. Không tự ý ngưng thuốc bác sĩ kê. Khi nghi bị lừa về sản phẩm, có thể phản ánh tới cơ quan quản lý thị trường hoặc tổ chức bảo vệ người tiêu dùng ở địa phương.
Nói chuyện để bố mẹ không ngại kể lần sau
Nhiều người lớn tuổi giấu chuyện đã mua sản phẩm qua mạng vì sợ con cháu trách tốn tiền, cả tin. Giấu càng lâu, càng khó phát hiện các vấn đề sức khoẻ hay tiền bạc. Vì vậy phản ứng đầu tiên của con cháu khi biết chuyện quyết định bố mẹ có kể những lần sau hay không.
Bắt đầu bằng việc hỏi han sức khoẻ và cảm xúc: "Bố có thấy đỡ không, bố mua vì đau khớp nhiều à". Thừa nhận nỗi khó chịu của bệnh tật giúp bố mẹ cảm thấy được hiểu. Sau đó mới cùng xem lại trang bán hàng, giải thích các dấu hiệu như một kinh nghiệm chung, không như một lỗi của bố mẹ.
Cũng nên nhìn vào lý do sâu hơn. Nếu bố mẹ tìm sản phẩm vì thuốc đang dùng gây khó chịu, vì đi khám quá vất vả, vì cảm thấy bệnh không đỡ, đó là những vấn đề cần giải quyết cùng bác sĩ. Khi những nhu cầu thật được đáp ứng, sức hút của lời hứa trên trang quảng cáo giảm đi đáng kể.
Câu hỏi thường gặp
Báo thật có đăng quảng cáo sản phẩm sức khoẻ không?
Có. Báo được đăng quảng cáo nhưng theo quy định phải ghi rõ là quảng cáo hoặc nội dung tài trợ, và quảng cáo sản phẩm sức khoẻ phải tuân theo quy định riêng. Dù vậy, bài quảng cáo trên báo thật cũng không phải lời khuyên y khoa, nên vẫn cần hỏi bác sĩ trước khi dùng.
Làm sao biết một sản phẩm có được phép lưu hành không?
Tìm tên sản phẩm trên cổng thông tin của cơ quan quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm hoặc dược. Sản phẩm hợp pháp có số đăng ký hoặc bản công bố. Có giấy phép lưu hành chỉ có nghĩa là được phép bán, không có nghĩa là chữa được bệnh như quảng cáo nói.
Video bác sĩ nổi tiếng giới thiệu sản phẩm có đáng tin không?
Chưa chắc. Hình ảnh, giọng nói của bác sĩ và người nổi tiếng thường bị dùng trái phép, kể cả bằng video ghép. Tìm xem người đó hoặc bệnh viện của họ có cảnh báo bị mạo danh không. Bác sĩ uy tín hiếm khi quảng cáo một sản phẩm chữa khỏi bệnh mạn tính.
Bố mẹ đã chuyển tiền mua hàng mà không nhận được thì làm gì?
Lưu lại mọi tin nhắn, số tài khoản, số điện thoại người bán, ảnh trang bán hàng. Liên hệ ngân hàng để hỏi khả năng hỗ trợ và trình báo công an nơi gần nhất. Càng làm sớm càng có cơ hội xử lý. Không chuyển thêm tiền cho người hứa "lấy lại tiền giúp".
Có nên chặn hết quảng cáo trên điện thoại của bố mẹ không?
Không chặn được hết, và cài đặt chặn không đúng có thể làm điện thoại khó dùng. Hữu ích hơn là giúp bố mẹ nhận ra trang giả báo, giữ thói quen hỏi con cháu hoặc bác sĩ trước khi mua sản phẩm sức khoẻ, và bật chặn cuộc gọi rác.
Bình luận khen sản phẩm có phải người thật không?
Thường không kiểm được. Trên trang bán hàng giả báo, bình luận thường là hình ảnh dựng sẵn, không bấm được vào tên, không có bình luận chê. Ngay cả trên mạng xã hội, lời khen có thể do người được thuê viết. Lời chứng thực của người lạ không thay được lời của bác sĩ.