Phần lớn ảnh và video sai đi kèm một tin nóng không phải là kỹ xảo tinh vi, mà là hình thật bị đặt sai chỗ: ảnh cũ gán cho sự kiện mới, ảnh nơi khác gán cho nơi mình, clip bị cắt mất đầu đuôi, hoặc clip thật đi kèm lời kể bịa. Ảnh chỉnh sửa và nội dung do AI tạo có tồn tại, nhưng chiếm phần nhỏ hơn nhiều so với hình thật bị gán sai bối cảnh.
Vì thế câu hỏi hữu ích nhất khi thấy một bức ảnh gây sốc không phải "ảnh này có bị chỉnh không", mà là "ảnh này chụp ở đâu, khi nào, và có đúng là của chuyện đang được nói không". Bài dưới đây mô tả sáu dạng hay gặp, dấu hiệu nhận ra từng dạng mà không cần công cụ chuyên môn, và ba thao tác có thể làm ngay trên điện thoại trong vài phút.
Vì sao ảnh và video sai lan nhanh hơn chữ
Một dòng chữ "nước đã ngập đến mái nhà" khiến người đọc dè dặt, nhưng một bức ảnh mái nhà nhô lên giữa biển nước thì khiến người xem tin ngay. Hình ảnh tạo cảm giác "tận mắt chứng kiến", dù người xem không hề có mặt. Cảm giác đó làm ta bỏ qua câu hỏi cơ bản nhất: người đăng có thật sự đứng ở đó vào lúc đó không.
Hình ảnh cũng dễ tách khỏi nguồn hơn chữ. Một bài báo khi được chụp lại hay chép lại thường còn giữ tên trang, ngày đăng. Còn một bức ảnh được lưu về máy rồi đăng lại thì mất sạch thông tin đi kèm: không còn người chụp, không còn chú thích gốc, không còn ngày tháng. Sau vài lần chuyển tiếp, bức ảnh trôi nổi như một mảnh không chủ, và ai cũng có thể gắn cho nó một câu chuyện mới.
Cuối cùng là tốc độ của chính sự kiện. Khi bão đang vào hay một đám cháy vừa bùng lên, người ta khát hình ảnh. Hình thật từ hiện trường thường đến chậm vì người tại chỗ còn lo chạy, lo cứu. Khoảng trống vài giờ đó được lấp bằng hình có sẵn trên mạng, và hình nào gây cảm xúc mạnh nhất sẽ lan xa nhất. Hiểu cơ chế này giúp bạn nhận ra: trong giờ đầu của một sự kiện, hình càng "đẹp", càng rõ nét, càng đáng ngờ.
Sáu dạng ảnh, video sai thường gặp
Các dạng dưới đây được sắp theo mức độ phổ biến trong các tin nóng về thiên tai, tai nạn, an toàn thực phẩm và đời sống. Một hình có thể dính cùng lúc hai, ba dạng.
| Dạng | Cách làm sai | Dấu hiệu gợi ý |
|---|---|---|
| Hình cũ khoác chuyện mới | Ảnh, clip của năm trước được đăng lại như vừa xảy ra | Chất lượng hình kém, bị nén nhiều lần; quần áo, xe cộ, cảnh vật không khớp mùa hay thời điểm |
| Hình nơi khác gán cho nơi mình | Ảnh ở tỉnh khác hoặc nước khác được nói là ở địa phương đang có sự kiện | Kiểu nhà, cây cối, phương tiện, chiều lái xe, trang phục không giống nơi được nhắc |
| Cắt mất đầu đuôi | Clip chỉ giữ đoạn giữa gây phẫn nộ, bỏ phần dẫn tới và phần kết thúc | Clip bắt đầu giữa một hành động, kết thúc đột ngột; người đăng kết luận chắc chắn về chuyện không có trong hình |
| Hình thật, lời kể sai | Clip thật nhưng chú thích, lời thuyết minh nói về chuyện khác | Lời kể chi tiết hơn hẳn những gì hình cho thấy; tiếng và hình không ăn khớp |
| Chỉnh sửa thêm bớt | Thêm khói, thêm nước, xoá người, ghép hai ảnh | Bóng đổ lệch hướng, mép vật thể nhoè bất thường, chi tiết lặp lại giống hệt nhau |
| Phát lại, đổi tốc độ | Livestream cũ phát lại như trực tiếp; clip tua nhanh hay chậm để đổi cảm nhận | Không có tương tác thật theo thời gian; chuyển động người, xe, nước trông giật hoặc lờ đờ bất thường |
Nội dung do AI tạo hoàn toàn là một nhóm riêng, trên trang có danh mục riêng về deepfake và nội dung AI. Ở đây tập trung vào hình có thật bị dùng sai, vì đó là thứ bạn gặp nhiều nhất trong nhóm Zalo gia đình hay trên dòng tin mỗi mùa bão.
Ba thao tác kiểm nhanh trên điện thoại
Bạn không cần phần mềm chuyên dụng. Ba thao tác dưới đây dùng tính năng có sẵn trên hầu hết điện thoại thông minh và trình duyệt, mất từ một đến năm phút.
- Tìm kiếm bằng hình ảnh. Lưu ảnh hoặc chụp màn hình khung hình rõ nhất của clip, rồi dùng tính năng tìm kiếm bằng hình ảnh của ứng dụng tìm kiếm hoặc trình duyệt. Nếu kết quả hiện cùng bức ảnh được đăng từ nhiều năm trước, hoặc kèm tên một nơi khác, bạn đã có câu trả lời. Không thấy kết quả nào không có nghĩa là ảnh mới; có thể ảnh chưa được lưu chỉ mục.
- Tìm bằng chữ mô tả. Gõ vài chữ mô tả cảnh trong ảnh kèm tên địa phương và chữ "ảnh cũ" hoặc "không phải". Những ảnh hay bị dùng lại thường đã có người đính chính, và lời đính chính dễ tìm hơn bạn nghĩ.
- Đối chiếu với kênh chính thức. Mở trang hoặc fanpage chính thức của chính quyền địa phương, cơ quan khí tượng thuỷ văn, cơ quan y tế, hoặc các báo có văn phòng tại tỉnh đó. Nếu một sự việc lớn đến mức có hình như vậy mà các kênh này im lặng hoàn toàn sau vài giờ, hãy coi hình đó là chưa xác nhận.
Cách làm chi tiết hơn về tìm kiếm ảnh ngược, đọc siêu dữ liệu ảnh hay định vị địa điểm thuộc về kỹ thuật kiểm chứng của người làm nghề. Với người xem bình thường, ba thao tác trên đã đủ để lọc phần lớn hình sai trong các tin nóng.
Đọc ảnh bằng mắt: năm chỗ cần nhìn trước khi tin
Thời tiết và mùa. Ảnh được nói là chụp sáng nay giữa mùa mưa bão mà trời nắng gắt, bóng đổ ngắn và gắt; hay người trong ảnh mặc áo khoác dày giữa mùa hè. Thời tiết là dấu vết khó giả nhất vì người đăng thường không để ý.
Phương tiện và đường sá. Kiểu xe máy, xe buýt, taxi, biển số, chiều lưu thông bên phải hay bên trái cho biết rất nhiều về nơi chụp. Một bức ảnh xe chạy bên trái đường gần như chắc chắn không chụp ở Việt Nam.
Kiến trúc và cây cối. Nhà ống mặt tiền hẹp, mái tôn, cột điện chằng chịt dây là cảnh quen ở nhiều đô thị Việt Nam. Cây thông, nhà gỗ mái dốc, hay tường đá ở vùng đồng bằng ven biển là dấu hiệu lạc chỗ.
Chất lượng hình. Ảnh bị vỡ hạt, có viền nhoè, màu bệt thường đã qua nhiều lần lưu và đăng lại, tức là đã tồn tại khá lâu. Hình từ hiện trường thật trong giờ đầu thường rung, lệch, nhưng lại ít bị nén.
Chi tiết thừa hoặc thiếu. Một bức ảnh hiện trường cháy mà không có ai đứng xem, không có xe cứu hoả, hoặc một bức ảnh lũ mà không thấy rác, bùn, đồ đạc trôi, có thể đã bị cắt khung hay chỉnh sửa. Cảnh thật thường lộn xộn hơn cảnh dựng.
Khi kiểm không ra: cách chia sẻ không làm hại ai
Có những hình bạn không kiểm được trong vài phút: không tìm thấy bản cũ, không có lời đính chính, kênh chính thức chưa lên tiếng. Lúc đó lựa chọn an toàn nhất là không chia sẻ. Nếu bạn thấy cần báo cho người thân, hãy nói bằng chữ phần đã rõ, chẳng hạn "đang có mưa lớn ở khu mình, cả nhà chú ý", thay vì chuyển tiếp bức ảnh chưa rõ nguồn.
Nếu vẫn chia sẻ hình, hãy viết kèm rõ ràng "chưa rõ nguồn, chưa xác nhận". Một dòng chú thích như vậy không ngăn được hình lan đi, nhưng giúp người nhận dè dặt hơn. Tránh hoàn toàn việc chia sẻ hình có thể làm lộ danh tính nạn nhân, trẻ em, hay hình có cảnh thương tích, kể cả khi hình là thật.
Nếu sau đó bạn phát hiện hình mình đã gửi là sai, hãy gửi lại vào đúng nhóm đó một dòng đính chính ngắn, kèm bằng chứng nếu có. Người đính chính sớm thường được tin hơn người im lặng, và nhóm của bạn cũng học được cách kiểm từ chính lần nhầm đó. Cách gỡ, đính chính chi tiết hơn có ở danh mục báo cáo và xử lý tin sai trên trang.
Những tình huống nên đặc biệt cảnh giác
Có một số loại sự kiện mà hình sai xuất hiện gần như lần nào cũng thấy. Khi tin nóng thuộc các nhóm này, hãy mặc định kiểm trước khi tin.
- Mùa mưa bão, lũ lụt: ảnh ngập lụt, sạt lở, đê vỡ của các năm trước được đăng lại hằng năm, có ảnh đã quay vòng hơn một thập kỷ.
- Cháy lớn, cháy nhà dân, cháy chợ: ảnh khói lửa ban đêm rất khó phân biệt nơi chốn, nên hay bị gán cho đám cháy đang được nhắc tới.
- Tai nạn giao thông nghiêm trọng: clip camera hành trình của vụ khác, có khi ở nước khác, được gắn tên một tuyến đường quen.
- Tin "thực phẩm bẩn": clip một cơ sở sản xuất mất vệ sinh được nói là của một thương hiệu, một chợ cụ thể mà không có căn cứ.
- Va chạm, cãi vã nơi công cộng: clip bị cắt chỉ giữ phản ứng của một bên, khiến người xem đứng về phía bên kia.
- Dịch bệnh: ảnh bệnh viện quá tải, hàng người xếp hàng của đợt dịch cũ hoặc ở nước khác.
Với từng nhóm này, trên trang có bài riêng đi sâu vào dấu hiệu và cách kiểm. Điểm chung là bạn nên chậm lại đúng lúc cảm thấy muốn chia sẻ nhất.
Đừng rơi sang cực ngược lại: nghi ngờ mọi hình ảnh
Khi đã biết nhiều hình sai, một số người chuyển sang thái độ "trên mạng toàn đồ giả, chẳng tin được gì". Thái độ này cũng nguy hiểm. Trong mùa bão, phần lớn hình người dân đăng từ chính khu mình là thật, và chúng giúp hàng xóm biết đoạn đường nào đang ngập, cây nào đã đổ, chỗ nào cần hỗ trợ. Gạt bỏ tất cả là bỏ đi một nguồn thông tin hữu ích.
Mục tiêu của việc kiểm không phải là tìm lý do để không tin, mà là đặt mỗi hình vào đúng chỗ của nó: hình này chắc chắn của sự kiện đang nói, hình này chưa rõ, hình này của chuyện khác. Ba ngăn đó đủ để bạn hành động hợp lý. Hình ở ngăn đầu có thể dùng để báo cho người thân; hình ở ngăn thứ hai chỉ nên nhắc tới kèm chữ "chưa xác nhận"; hình ở ngăn thứ ba thì dừng lại.
Một dấu hiệu tốt cho thấy bạn đang kiểm đúng cách là bạn giải thích được vì sao mình tin hoặc không tin một hình. "Vì nhiều người ở cùng phường đăng cảnh tương tự từ các góc khác nhau" là một lý do. "Vì trông có vẻ giả" thì chưa phải lý do, chỉ là cảm giác, và cảm giác cũng sai như những hình mà nó nghi ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh có độ phân giải cao, rất rõ nét thì có đáng tin hơn không?
Không hẳn. Ảnh rõ nét có thể là ảnh báo chí chuyên nghiệp của một sự kiện cũ, hoặc ảnh do AI tạo. Ngược lại, ảnh rung, mờ từ người dân tại chỗ có thể hoàn toàn thật. Độ nét chỉ cho biết ảnh ít bị nén, không cho biết ảnh có thuộc về sự kiện đang được nói hay không.
Tìm kiếm bằng hình ảnh không ra kết quả nào thì ảnh có phải mới không?
Chưa chắc. Ảnh có thể chưa được công cụ tìm kiếm lưu, đã bị cắt khung, lật ngược hay thêm chữ khiến công cụ không nhận ra. Hãy thử cắt riêng phần quan trọng nhất của ảnh để tìm lại, kết hợp tìm bằng chữ mô tả và đối chiếu với kênh chính thức.
Clip có tiếng người nói giọng địa phương thì có chứng minh được nơi quay không?
Giọng nói là một gợi ý, không phải bằng chứng. Người nói có thể là người địa phương đó sống ở nơi khác, hoặc tiếng đã được ghép vào. Hãy kết hợp với các dấu hiệu khác trong hình như kiểu nhà, phương tiện, cây cối và đối chiếu với tin chính thức về sự việc.
Có nên hỏi thẳng người đăng ảnh lấy ở đâu không?
Nên, nếu người đăng là người quen hoặc là quản trị nhóm. Câu hỏi lịch sự như "ảnh này anh chị lấy từ đâu vậy" giúp lần ra nguồn và nhắc mọi người trong nhóm cẩn thận hơn. Với tài khoản lạ chuyên đăng tin giật gân, câu hỏi thường không được trả lời, và chính sự im lặng đó đã là một tín hiệu.
Ảnh và video đã được báo đăng thì có chắc chắn đúng không?
Báo chính thống có quy trình kiểm tra nên đáng tin hơn bài đăng cá nhân, nhưng vẫn có lúc dùng nhầm ảnh trong giờ đầu của sự kiện và sau đó phải gỡ hoặc đính chính. Hãy chú ý chú thích ảnh: ảnh minh hoạ, ảnh tư liệu hay ảnh do người dân cung cấp đều được ghi rõ ở các báo làm nghề cẩn thận.
Chia sẻ một ảnh sai mà mình không biết là sai có bị xử lý không?
Pháp luật Việt Nam có quy định xử lý hành vi đưa và chia sẻ thông tin sai sự thật trên mạng, mức độ phụ thuộc vào tính chất và hậu quả. Người vô tình chia sẻ rồi gỡ và đính chính kịp thời ở vị thế khác hẳn người cố ý. Danh mục pháp luật về tin sai trên trang giải thích kỹ hơn.