Một ảnh chụp màn hình bài báo chỉ đáng tin khi bạn tìm được bài gốc với đúng tiêu đề, đúng nội dung, trên đúng trang báo đó. Ảnh chụp màn hình rất dễ dựng: chỉ cần sửa chữ trên trình duyệt trước khi chụp, ghép tiêu đề vào khung giao diện có sẵn, hoặc cắt bỏ phần làm thay đổi ý nghĩa. Vì vậy, đừng đánh giá ảnh qua việc nó "trông giống thật"; hãy dùng nó như manh mối để đi tìm bài gốc.
Cách tìm thường mất chưa đến năm phút: gõ tiêu đề hoặc một câu đặc biệt trong ảnh vào ô tìm kiếm, mở trang báo được nhắc tới và tìm trong mục tương ứng. Nếu không thấy bài, hoặc bài có nhưng nội dung khác, ảnh đó không phải bằng chứng. Bài dưới đây giải thích vì sao kiểu tin này hiệu quả, những điểm lệch thường thấy ở bản dựng, và cách xử lý khi gặp chúng trong nhóm nhắn tin.
Vì sao ảnh chụp màn hình bài báo dễ khiến người ta tin
Ảnh chụp màn hình mượn uy tín của trang báo. Người đọc nhìn thấy giao diện quen thuộc, kiểu chữ quen thuộc, vị trí tiêu đề và ảnh minh hoạ quen thuộc, nên não bộ tự xếp nội dung vào nhóm "đã được báo đưa". Quá trình này diễn ra rất nhanh, trước khi ta kịp đọc kỹ từng chữ. Đó là lý do người dựng tin giả thích dùng hình thức này hơn một bài đăng bình thường.
Ảnh chụp màn hình cũng cắt đứt đường quay về nguồn. Một đường liên kết dẫn thẳng tới bài báo cho phép người đọc bấm vào kiểm; một bức ảnh thì không. Người chia sẻ ảnh có khi không có ý xấu, chỉ là thấy tiện, nhưng mỗi lần ảnh được chuyển tiếp, khoảng cách tới bài gốc lại xa thêm một bước, và chẳng ai còn nhớ ảnh đến từ đâu.
Cuối cùng, ảnh rất dễ bị sửa mà không để lại dấu vết rõ ràng. Không cần phần mềm chỉnh ảnh phức tạp: trên máy tính, một người có thể sửa chữ của bất kỳ trang web nào ngay trong trình duyệt, chỉ hiện trên máy của họ, rồi chụp lại. Ảnh thu được có giao diện thật, kiểu chữ thật, chỉ có nội dung là giả. Bài này không hướng dẫn cách làm, chỉ nhắc để bạn hiểu rằng "trông y như thật" không chứng minh được gì.
Ba kiểu ảnh chụp màn hình sai hay gặp
Bài hoàn toàn bịa. Tiêu đề và nội dung không hề tồn tại trên trang báo. Kiểu này thường nhắm vào những chủ đề gây lo lắng như thông báo nghỉ học, tăng giá, thu hồi sản phẩm, hoặc gán cho một người nổi tiếng một câu nói gây sốc. Khi tìm kiếm, bạn không thấy bài nào khớp.
Bài thật nhưng bị sửa một phần. Bài báo có thật, nhưng tiêu đề bị đổi vài chữ, con số bị thay, hoặc một câu bị thêm vào. Ví dụ giả định: bài gốc viết "đề xuất tăng phí", ảnh chụp sửa thành "từ tháng sau tăng phí". Kiểu này khó phát hiện hơn vì khi tìm, bạn vẫn thấy một bài na ná; phải đọc kỹ từng chữ mới thấy khác.
Bài thật nhưng bị cắt mất bối cảnh. Ảnh chỉ lấy một đoạn giữa bài, bỏ đi đoạn sau giải thích rằng đó là ý kiến bị bác bỏ, hoặc bỏ dòng ngày đăng cho thấy bài đã cũ. Mọi chữ trong ảnh đều thật, nhưng ý nghĩa đã bị đổi. Kiểu này liên quan chặt chẽ đến tin cũ đăng lại và tin đúng nhưng sai bối cảnh, hai chủ đề có bài riêng trên trang.
Những điểm lệch thường thấy ở bản dựng
Không có dấu hiệu nào một mình đủ để kết luận ảnh là giả, nhưng nếu thấy vài điểm sau, bạn nên tăng mức nghi ngờ và đi tìm bài gốc ngay.
- Kiểu chữ không đồng nhất: tiêu đề hơi to hoặc hơi nhỏ so với bình thường, khoảng cách giữa các dòng không đều, một vài chữ có nét đậm nhạt khác phần còn lại.
- Lỗi chính tả, cách hành văn lạ: trang báo có biên tập thường không để lỗi chính tả trong tiêu đề, cũng ít dùng nhiều dấu chấm than hay chữ in hoa toàn bộ.
- Không có ngày giờ, tên tác giả hoặc chuyên mục: phần này thường bị cắt vì nó giúp người đọc tìm lại bài.
- Ảnh minh hoạ không ăn nhập: ảnh lấy từ một sự kiện khác, chất lượng thấp hơn hẳn so với phần chữ, hoặc có dấu vết bị dán vào.
- Thanh trạng thái điện thoại kỳ lạ: giờ trên thanh trạng thái không khớp với thời điểm được kể, hoặc thanh trạng thái bị cắt hẳn.
- Nội dung quá đúng ý một phía: tiêu đề gây phẫn nộ mạnh, quá trùng khớp với điều một nhóm người đang muốn tin, kèm lời kêu gọi "chia sẻ ngay trước khi bị gỡ".
Ngược lại, một bức ảnh không có điểm lệch nào vẫn có thể là giả. Các dấu hiệu chỉ giúp bạn quyết định có cần kiểm ngay hay không; kết luận cuối cùng vẫn đến từ việc tìm bài gốc.
Tìm bài gốc trong năm phút
Các bước dưới đây làm được trên điện thoại. Bạn không cần biết kỹ thuật, chỉ cần kiên nhẫn đọc kỹ.
- Chép lại tiêu đề hoặc một câu đặc biệt trong ảnh. Nhiều điện thoại cho phép chọn chữ ngay trong ảnh; nếu không, hãy gõ lại một cụm năm sáu chữ có vẻ ít gặp.
- Tìm cụm đó trên công cụ tìm kiếm, đặt trong dấu ngoặc kép. Dấu ngoặc kép giúp tìm đúng cụm từ thay vì các từ rời rạc. Chuyển sang mục tin tức nếu kết quả quá nhiều.
- Vào thẳng trang báo được nhắc tới. Gõ tên trang báo vào ô tìm kiếm, mở trang chính, tìm trong chuyên mục tương ứng hoặc dùng ô tìm kiếm của chính trang đó. Kiểm tra tên miền trên thanh địa chỉ có đúng là trang báo đó không, vì có những trang nhái tên miền.
- So từng chữ giữa bài gốc và ảnh. Đặc biệt chú ý tiêu đề, con số, tên người, ngày tháng và câu trích dẫn. Một chữ khác đi có thể đổi hẳn nghĩa.
- Ghi nhận kết quả. Khớp hoàn toàn: ảnh phản ánh đúng bài, bạn vẫn nên đọc toàn bài để hiểu đủ ý. Khớp một phần: ảnh đã bị sửa hoặc cắt. Không tìm thấy: coi như ảnh không có giá trị bằng chứng.
Nếu trang báo có bài nhưng sau đó đã gỡ, bạn có thể thấy kết quả tìm kiếm còn lại mà bấm vào thì báo lỗi. Bài bị gỡ có nhiều lý do, từ sai sót đến yêu cầu pháp lý; đừng vội hiểu là "bài nói thật nên bị gỡ". Bài về bài báo bị gỡ, bị sửa hoặc đính chính trong cùng mục giải thích cách đọc trường hợp này.
Khi bài gốc không tồn tại: nên làm gì tiếp
Nếu sau khi tìm kỹ bạn không thấy bài gốc, việc đầu tiên là không chia sẻ thêm. Việc thứ hai, nếu ảnh đang lan trong một nhóm bạn tham gia, là nhắn một câu ngắn, trung tính: "Mình tìm trên trang báo đó không thấy bài này, có thể là ảnh dựng, mọi người cẩn thận nhé." Câu như vậy không buộc tội ai, chỉ đưa thêm thông tin để người khác tự cân nhắc.
Nếu ảnh mạo danh một trang báo để đưa tin sai gây hại, như thông báo giả về việc nghỉ học, thu tiền, hay một vụ việc liên quan đến người cụ thể, bạn có thể báo cáo bài đăng trên nền tảng mạng xã hội đó và gửi phản ánh tới kênh tiếp nhận tin giả của cơ quan quản lý nhà nước về thông tin, trong đó có Trung tâm Xử lý tin giả Việt Nam. Nhiều toà soạn cũng có mục liên hệ để độc giả báo về những nội dung giả mạo danh nghĩa của họ.
Nếu ảnh nhắm vào bạn, cửa hàng của bạn hay trường học của con bạn, hãy lưu lại bằng chứng trước khi làm gì khác: chụp màn hình bài đăng có tên tài khoản, thời gian, đường dẫn. Sau đó mới yêu cầu gỡ, báo nền tảng và cân nhắc trình báo. Các bước chi tiết nằm ở mục báo cáo, cải chính và xử lý tin sai trên trang.
Thói quen nhỏ để không bị lừa bởi ảnh chụp màn hình
Thói quen hữu ích nhất là đổi câu hỏi trong đầu. Khi thấy một ảnh chụp màn hình bài báo, thay vì hỏi "cái này có thật không", hãy hỏi "bài gốc ở đâu". Câu hỏi thứ hai buộc bạn hành động, và nó có câu trả lời rõ ràng sau vài phút tìm kiếm. Câu hỏi thứ nhất thì dễ dẫn đến việc nhìn bức ảnh rồi tin theo cảm giác.
Thói quen thứ hai là khi chính bạn muốn chia sẻ một bài báo, hãy gửi đường liên kết thay vì ảnh chụp màn hình. Đường liên kết cho người nhận đọc toàn bài, xem ngày đăng và tự kiểm. Nếu cần chụp màn hình để người lớn tuổi dễ đọc, hãy chụp cả phần tiêu đề, ngày giờ và tên trang, rồi gửi kèm đường liên kết ở dưới.
Thói quen thứ ba là để ý cảm xúc của mình. Ảnh dựng thường được thiết kế để gây tức giận, sợ hãi hoặc hả hê. Khi một ảnh chụp màn hình khiến bạn muốn chia sẻ ngay lập tức, đó chính là lúc nên chậm lại vài phút. Không có tin thật nào mất giá trị vì bạn kiểm nó trước khi chuyển đi. Ngược lại, một ảnh dựng bị chặn lại ở bạn là một vòng lan truyền ít đi, và những người trong nhóm của bạn được bớt một lần phải hoang mang vô cớ.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh chụp màn hình có tên trang báo và logo thì có đáng tin hơn không?
Không. Tên trang và logo là phần dễ sao chép nhất của giao diện. Người dựng ảnh thường giữ nguyên phần này để tạo cảm giác thật, chỉ thay tiêu đề và nội dung. Cách duy nhất để xác nhận là tìm bài gốc trên đúng trang báo đó và so từng chữ.
Bạn bè gửi ảnh chụp màn hình bài báo mà không kèm đường liên kết thì nên hỏi thế nào?
Bạn có thể hỏi nhẹ nhàng "bạn còn giữ đường liên kết bài này không, mình muốn đọc hết bài". Câu hỏi như vậy không làm người gửi cảm thấy bị nghi ngờ, mà còn nhắc họ thói quen gửi kèm nguồn. Nếu họ không có, bạn tự tìm theo tiêu đề.
Bài báo gốc đã bị gỡ thì ảnh chụp màn hình còn lại có giá trị gì không?
Ảnh chụp có thể cho biết từng có một bài như vậy, nhưng không cho biết vì sao bài bị gỡ. Nếu toà soạn gỡ vì sai sót, ảnh chụp đang lan truyền một thông tin đã được thừa nhận là sai. Hãy tìm xem toà soạn có thông báo đính chính hay giải thích không trước khi dùng ảnh làm căn cứ.
Có ứng dụng nào tự phát hiện ảnh chụp màn hình bị sửa không?
Có một số công cụ phân tích ảnh, nhưng kết quả của chúng không chắc chắn, nhất là với ảnh đã bị nén khi gửi qua ứng dụng nhắn tin. Ảnh dựng bằng cách sửa chữ trên trình duyệt trước khi chụp gần như không để lại dấu vết chỉnh ảnh. Tìm bài gốc vẫn là cách chắc chắn nhất cho người đọc phổ thông.
Ảnh chụp màn hình bài báo nước ngoài thì kiểm thế nào?
Cách làm giống nhau: tìm tiêu đề hoặc một câu đặc biệt trong ảnh, mở trang báo đó và so nội dung. Nếu bạn không đọc được ngôn ngữ gốc, có thể dùng tính năng dịch của trình duyệt để hiểu ý chính, nhưng cẩn thận với các chỗ dịch máy dễ sai. Bài về tin dịch từ báo nước ngoài trong cùng mục có hướng dẫn thêm.
Chia sẻ một ảnh chụp màn hình bài báo giả mà không biết là giả có bị xử lý không?
Pháp luật Việt Nam có quy định xử lý hành vi đưa và chia sẻ thông tin sai sự thật trên mạng, mức độ tuỳ hậu quả và lỗi của người chia sẻ. Mục pháp luật về đưa và chia sẻ tin sai trên trang giải thích nguyên lý chung. Cách tốt nhất vẫn là kiểm trước khi chia sẻ và gỡ ngay khi biết tin sai.