Ảnh chụp màn hình lợi nhuận, số dư tài khoản hay biên lai chuyển khoản không phải là bằng chứng, vì chúng có thể được tạo ra, chỉnh sửa hoặc chọn lọc chỉ trong vài phút. Ngay cả khi ảnh là thật, nó chỉ cho thấy một khoảnh khắc trên một màn hình, không cho biết tiền đó từ đâu, có rút được không và có bao nhiêu người khác đã mất. Trong các nhóm chat "đầu tư", các quảng cáo kiếm tiền, đây là loại "bằng chứng" được dùng nhiều nhất và đáng tin ít nhất.
Bài giải thích các cách ảnh chụp màn hình bị làm giả hoặc dùng sai, vì sao người xem dễ bị thuyết phục, và những câu hỏi nên đặt khi ai đó chìa ra một bức ảnh khoe lãi. Bài không khuyên đầu tư hay không đầu tư; bài chỉ giúp bạn không coi một bức ảnh là sự thật.
Bốn cách một ảnh chụp màn hình "khoe lãi" được tạo ra
Chỉnh sửa trực tiếp. Số tiền, ngày giờ, tên người nhận trên ảnh chụp có thể sửa bằng ứng dụng chỉnh ảnh phổ biến. Một người quen tay làm mất vài phút, và trên màn hình điện thoại nhỏ, người xem gần như không thấy dấu vết.
Dựng từ mẫu có sẵn. Trên mạng có những công cụ, mẫu giao diện cho phép tạo ra hình ảnh trông giống màn hình ứng dụng ngân hàng, ví, nền tảng đầu tư với bất kỳ con số nào. Kẻ gian không cần chỉnh ảnh thật nào cả.
Ảnh thật trên một nền tảng ảo. Trong nhiều vụ lừa đầu tư, con số trên màn hình là thật theo nghĩa nền tảng thật sự hiển thị như vậy, nhưng nền tảng do chính kẻ gian dựng. Số dư chỉ là dòng chữ do họ quyết định, không có tiền thật đằng sau.
Ảnh thật nhưng được chọn lọc. Một người có thể chụp lại lần hiếm hoi có lãi và giấu đi mười lần lỗ. Một nhóm chat có thể chỉ đăng ảnh của vài người thắng, trong khi hàng trăm người thua im lặng hoặc bị xoá khỏi nhóm.
Vì sao một bức ảnh lại thuyết phục đến vậy
Não người xử lý hình ảnh nhanh hơn chữ, và ta có xu hướng coi thứ mình "nhìn thấy tận mắt" là thật. Một lời kể "đã lãi gấp đôi" dễ bị nghi ngờ, nhưng một bức ảnh có giao diện quen thuộc, có số tiền, có giờ phút cụ thể tạo cảm giác như đang xem bằng chứng. Thực ra ta chỉ đang xem một tấm hình về một màn hình.
Hiệu ứng tăng lên khi ảnh xuất hiện liên tục. Trong một nhóm chat, mỗi ngày vài chục ảnh khoe lãi của nhiều tài khoản khác nhau khiến người mới vào cảm thấy "ai cũng thắng, chỉ có mình đứng ngoài". Nhiều tài khoản trong số đó có thể do cùng một nhóm người điều khiển, được giao nhiệm vụ đăng ảnh và trả lời người mới bằng giọng nhiệt tình.
Hiện tượng chỉ thấy người thắng mà không thấy người thua có tên gọi trong khoa học hành vi là thiên kiến người sống sót. Câu chuyện quen thuộc là trong Thế chiến thứ hai, các nhà thống kê nhận ra rằng chỉ nhìn vết đạn trên những máy bay trở về sẽ dẫn tới kết luận sai, vì những máy bay bị bắn ở chỗ hiểm đã không về được. Ảnh khoe lãi trong nhóm chat là những chiếc máy bay trở về.
Những gì một ảnh chụp màn hình không cho bạn biết
Trước khi bị thuyết phục, hãy nghĩ tới những thông tin mà bức ảnh không thể chứa, dù nó có là ảnh thật.
- Tiền đó có rút được về tài khoản ngân hàng thật hay không. Số dư trên một nền tảng không phải tiền trong túi.
- Người chụp đã nạp vào bao nhiêu trước đó. Một khoản "lãi" lớn có thể đi sau nhiều khoản lỗ không ai thấy.
- Tài khoản đó có phải của người thật không. Tài khoản khoe lãi có thể là tài khoản ảo của chính nhóm điều hành.
- Ảnh được chụp khi nào, trên nền tảng nào. Ảnh cũ có thể được đăng lại nhiều lần, gắn cho nhiều nền tảng khác nhau.
- Bao nhiêu người khác đã mất tiền. Người thua hiếm khi khoe ảnh, và trong nhóm do kẻ gian quản lý, họ thường bị xoá.
- Ai được lợi khi bạn tin vào bức ảnh. Người đăng ảnh có nhận hoa hồng khi bạn đăng ký, nạp tiền không?
Danh sách này không giúp bạn phân biệt ảnh thật và ảnh giả, mà giúp hiểu rằng câu hỏi đó không quan trọng bằng câu hỏi "bức ảnh chứng minh được gì". Câu trả lời thường là rất ít.
Khi ai đó chìa ra một bức ảnh khoe lãi
Các bước dưới đây áp dụng được cả khi bức ảnh đến từ người lạ trong nhóm chat lẫn khi đến từ người quen.
- Tách bức ảnh khỏi lời mời. Ảnh đi kèm lời mời đăng ký, nạp tiền, tham gia nhóm kín thì vai trò của nó là quảng cáo, không phải thông tin.
- Hỏi về tiền thật, không hỏi về con số. "Anh đã rút được bao nhiêu về tài khoản ngân hàng, rút bao lâu thì về, có khi nào bị giữ không?" Câu trả lời né tránh là dấu hiệu.
- Tìm tên nền tảng kèm chữ "lừa đảo" hoặc "cảnh báo" bằng trình duyệt, và tìm trong danh sách tổ chức được cấp phép của cơ quan quản lý nếu đó là nền tảng đầu tư.
- Để ý ai đang nói chuyện với bạn. Trong nhóm chat, nhiều tài khoản cùng nhiệt tình trả lời, cùng đăng ảnh theo một nhịp là dấu hiệu nhóm có người điều phối.
- Không gửi ảnh tài khoản của chính mình để "đổi lấy" hướng dẫn, vì ảnh đó lộ thông tin cá nhân và có thể bị dùng để lừa người khác.
Với người quen, hãy hỏi những câu này bằng giọng tò mò, không buộc tội. Nhiều người khoe lãi thật lòng vì họ đang ở giai đoạn được cho rút một ít tiền để tin, chưa biết mình đang bị dẫn tới đâu.
Biên lai chuyển khoản giả trong mua bán và các nhóm "nhận tiền"
Ảnh biên lai chuyển khoản không chỉ xuất hiện trong lừa đầu tư mà cả trong mua bán hằng ngày và các tin "nhận tiền hỗ trợ". Bảng dưới đây tóm tắt các tình huống và cách kiểm đúng.
| Tình huống | Ảnh được dùng để | Cách kiểm đúng |
|---|---|---|
| Người mua gửi ảnh đã chuyển khoản | Hối thúc người bán giao hàng ngay | Kiểm số dư hoặc thông báo biến động trong ứng dụng ngân hàng của chính mình |
| Nhóm "làm nhiệm vụ nhận tiền" | Chứng minh nhóm trả tiền thật cho thành viên | Hiểu rằng vài khoản trả nhỏ ban đầu là mồi; xem bài về việc nhẹ trên mạng ở các trang chuyên đề |
| Tin "đã nhận tiền hỗ trợ" | Làm người khác tin chính sách hỗ trợ giả | Đối chiếu với thông báo chính thức của cơ quan, không dựa vào ảnh của người khác |
| Quỹ quyên góp khoe sao kê | Tạo niềm tin để nhận thêm tiền | Xem sao kê do ngân hàng công bố hoặc xác nhận, không chỉ ảnh do người kêu gọi đăng |
Nguyên tắc chung: tiền đã vào tài khoản của bạn hay chưa chỉ có ứng dụng ngân hàng của chính bạn trả lời được. Không ảnh chụp nào thay được việc đó.
Bằng chứng tài chính đáng tin hơn trông như thế nào
Nếu ảnh chụp màn hình không phải bằng chứng, người đọc có quyền hỏi: vậy cái gì mới là bằng chứng? Với một tổ chức nhận tiền của người dân, câu trả lời đầu tiên là tư cách pháp lý có thể kiểm: tên tổ chức nằm trong danh sách được cấp phép của cơ quan quản lý, có trụ sở, có người đại diện theo pháp luật, có hợp đồng ghi rõ quyền và nghĩa vụ hai bên. Đó là những thứ tồn tại độc lập với lời kể của người mời chào.
Thứ hai là thông tin do bên thứ ba có trách nhiệm xác nhận: báo cáo tài chính được kiểm toán với doanh nghiệp, sao kê do ngân hàng phát hành và xác nhận, công bố thông tin theo quy định với tổ chức niêm yết. Những tài liệu này vẫn có thể sai, nhưng sai thì có người chịu trách nhiệm và có đường để khiếu nại.
Thứ ba là khả năng tự kiểm của chính bạn: tiền về tài khoản ngân hàng của bạn hay chưa, xem trong ứng dụng ngân hàng của bạn; một chính sách có hay không, xem trên cổng của cơ quan ban hành. Nguyên tắc chung là bằng chứng tốt luôn để bạn tự kiểm lại được mà không phải tin người đưa ra nó. Một bức ảnh do chính người hưởng lợi gửi tới thì không đạt được điều đó.
Nói với người thân đang tin vào các bức ảnh khoe lãi
Người thân đang bị thuyết phục bởi những bức ảnh khoe lãi thường cảm thấy mình đã có bằng chứng. Phản bác bằng cách nói "ảnh giả đấy" khó hiệu quả, vì họ có thể không tin bạn hơn tin nhóm chat. Thay vào đó, hãy hỏi họ những câu ở mục trên và cùng họ tìm câu trả lời: đã có ai trong nhóm rút được tiền lớn về ngân hàng chưa, nền tảng có trong danh sách được cấp phép không.
Một cách khác là cho họ thấy việc tạo ra một bức ảnh như vậy dễ thế nào. Không cần làm giả gì: chỉ cần chỉ ra rằng trên mạng có rất nhiều cảnh báo về ảnh biên lai, ảnh số dư bị làm giả, và hỏi họ làm sao phân biệt được. Khi người thân tự nhận ra mình không có cách nào phân biệt, bức ảnh mất đi sức thuyết phục.
Nếu người thân đã nạp tiền, ưu tiên là dừng nạp thêm và lưu lại bằng chứng, rồi trình báo cơ quan công an và báo ngân hàng. Những gì đã mất có thể không lấy lại được ngay, nhưng dừng lại sớm luôn đỡ hơn tiếp tục nạp để "gỡ".
Câu hỏi thường gặp
Có cách nào phân biệt ảnh chụp số dư thật và giả bằng mắt không?
Đôi khi có dấu vết như phông chữ lệch, căn lề không đều, nhưng ảnh làm khéo thì gần như không phân biệt được trên điện thoại. Quan trọng hơn là nhớ rằng ngay cả ảnh thật cũng không chứng minh tiền rút được hay nền tảng hợp pháp. Đừng dựa vào việc soi ảnh.
Người quen khoe ảnh lãi thật và rút được tiền thật thì có nghĩa nền tảng uy tín không?
Chưa chắc. Nhiều mô hình lừa đảo cho người mới rút một ít tiền để tạo niềm tin và để họ rủ thêm người. Khả năng rút một khoản nhỏ không nói lên việc rút khoản lớn hay việc nền tảng có được cấp phép.
Thiên kiến người sống sót liên quan gì đến ảnh khoe lãi?
Bạn chỉ thấy ảnh của người thắng, vì người thua hiếm khi đăng và trong nhóm do kẻ gian quản lý họ có thể bị xoá. Khi chỉ nhìn thấy người thắng, ta dễ đánh giá sai khả năng thắng của chính mình.
Người mua gửi ảnh đã chuyển khoản, người bán có nên giao hàng ngay không?
Nên kiểm thông báo biến động số dư trong ứng dụng ngân hàng của chính mình trước khi giao. Ảnh chuyển khoản có thể là giả hoặc là giao dịch đang chờ xử lý. Hàng giá trị lớn càng nên chờ tiền về thật.
Quỹ quyên góp đăng ảnh sao kê có đủ để tin không?
Ảnh sao kê do người kêu gọi tự đăng có thể bị cắt ghép hoặc chọn lọc. Tin cậy hơn là sao kê do ngân hàng xác nhận, tài khoản quyên góp đứng tên tổ chức có tư cách pháp lý, và báo cáo công khai đầy đủ thu chi.
Có nên gửi ảnh số dư của mình để được vào nhóm đầu tư "kín" không?
Không nên. Ảnh tài khoản chứa thông tin cá nhân, số tài khoản, tên ngân hàng, có thể bị dùng để lừa người khác hoặc nhắm vào chính bạn. Một nhóm đòi ảnh số dư để xét vào thường đang lọc người có tiền để nhắm tới.