Khi ảnh của bạn hoặc của con bị dùng trong một tin sai, việc cần làm ngay là báo cáo bài viết với tư cách người trong ảnh hoặc cha mẹ của trẻ, lưu bằng chứng, và báo cho người quen để họ không vô tình chuyển tiếp hay chuyển tiền. Báo cáo từ chính người trong ảnh thường được nền tảng xem xét theo quy tắc về quyền riêng tư, nhanh và chắc hơn báo cáo thông tin sai thông thường, nhất là khi ảnh có trẻ em.
Những dạng hay gặp là ảnh một em bé đang nằm viện bị lấy làm "ca bệnh hiểm nghèo cần quyên góp", ảnh một đứa trẻ bị gắn vào tin "bé mất tích", ảnh người bình thường bị dùng làm "nạn nhân" của một vụ tai nạn, hay ảnh trang cá nhân bị dùng làm minh hoạ cho tin về "người dùng sản phẩm X bị biến chứng". Người trong ảnh thường biết chuyện cuối cùng, qua một người quen nhắn hỏi. Bài này giúp bạn xử lý từng bước và giảm nguy cơ lặp lại.
Vì sao ảnh người thật bị lấy làm minh hoạ cho tin sai
Tin sai cần cảm xúc để lan, và không gì tạo cảm xúc mạnh bằng khuôn mặt thật. Một tin "bé gái cần ghép tạng gấp" có ảnh em bé gầy gò trên giường bệnh sẽ được chia sẻ nhiều gấp bội một tin chỉ có chữ. Người dựng tin biết điều này, nên họ đi tìm ảnh trên các trang cá nhân để công khai, nhóm hỗ trợ bệnh nhân, hay các bài báo cũ.
Ảnh của trẻ em bị lấy nhiều nhất vì trẻ khiến người xem mủi lòng và ít nghi ngờ. Ảnh cha mẹ đăng lên khoe con, ảnh con đi viện được chia sẻ để xin lời động viên, ảnh sinh nhật, ảnh ngày khai giảng đều có thể bị tải về. Nhiều cha mẹ không biết rằng một bức ảnh để chế độ công khai có thể được bất kỳ ai tải về và đăng lại ở nơi khác.
Ngoài quyên góp giả, ảnh người thật còn được dùng để tạo độ tin cho tin về sản phẩm, như "khách hàng bị bỏng sau khi dùng", cho tin cảnh báo bịa đặt, như "người phụ nữ này bắt cóc trẻ", hoặc chỉ để kéo tương tác cho một trang câu like. Dạng thứ hai nguy hiểm nhất, vì người trong ảnh có thể bị đám đông nhận diện và công kích ngoài đời.
Những việc làm ngay khi phát hiện
Ngay khi biết ảnh bị dùng sai, hãy làm theo thứ tự dưới đây. Nếu bạn quá xúc động, nhờ một người thân làm cùng; phần lớn các bước chỉ cần điện thoại.
- Chụp màn hình bài viết, thấy tài khoản đăng, thời gian, nội dung, ảnh, lượt chia sẻ, và nếu là tin quyên góp thì cả số tài khoản hoặc thông tin nhận tiền.
- Lưu đường dẫn bài và trang đăng bài vào ghi chú.
- Tìm ảnh gốc trên trang của bạn, kèm thời gian bạn đăng, để chứng minh ảnh là của mình. Nếu ảnh chưa từng đăng công khai, ghi lại ảnh gốc trong máy, có thông tin thời gian chụp.
- Báo cáo bài với nền tảng theo mục quyền riêng tư, hình ảnh hoặc mạo danh, nói rõ bạn là người trong ảnh hoặc cha mẹ của trẻ trong ảnh.
- Báo cáo cả trang đăng bài nếu trang chuyên đăng tin quyên góp, tin cảnh báo kiểu này.
- Đăng cảnh báo ngắn trên trang của bạn và gửi vào các nhóm người quen.
Nếu tin dùng ảnh để kêu gọi chuyển tiền, đây là dấu hiệu lừa đảo. Ngoài báo cáo, nên trình báo công an và gửi phản ánh tới kênh tiếp nhận tin giả, kèm thông tin tài khoản nhận tiền đã chụp lại.
Báo cáo cho đúng: người trong ảnh có nhiều quyền hơn người ngoài
Chọn mục liên quan quyền riêng tư, hình ảnh. Các mạng xã hội lớn có quy tắc về việc đăng ảnh, thông tin cá nhân của người khác khi không được đồng ý, và quy tắc riêng nghiêm hơn cho hình ảnh trẻ vị thành niên. Mục này phù hợp hơn mục thông tin sai.
Dùng biểu mẫu dành cho người trong ảnh. Một số nền tảng có biểu mẫu riêng để người trong ảnh hoặc người giám hộ yêu cầu gỡ, có khi không cần tài khoản. Biểu mẫu thường hỏi bạn có phải người trong ảnh không, và mối quan hệ với trẻ nếu là ảnh trẻ.
Mô tả ngắn, rõ. Ví dụ: "Ảnh là con của người báo cáo, được dùng không phép trong bài quyên góp giả". Nói rõ ảnh bị dùng không phép và nội dung bài sai.
Báo cáo cả các bản đăng lại. Tin kiểu này thường được nhiều trang đăng lại. Mỗi bản cần báo cáo riêng; ưu tiên bản có lượt chia sẻ lớn nhất.
Lưu thông báo kết quả. Nền tảng thường gửi thông báo về kết quả xem xét. Giữ lại để dùng khi cần trình báo hoặc khi ảnh xuất hiện lại.
Cảnh báo người quen mà không làm ảnh lan thêm
Phản xạ thường là chia sẻ bài đăng sai kèm chú thích "ảnh con mình bị dùng để lừa, mọi người cẩn thận". Cách này có thể khiến bài sai được hiển thị thêm cho người khác, và ảnh của con bạn đi xa hơn. Tốt hơn là viết một bài cảnh báo riêng, không chia sẻ lại bài sai, không đăng lại ảnh, chỉ mô tả ngắn: một trang đang dùng ảnh của bé để kêu gọi quyên góp, gia đình không kêu gọi quyên góp nào, đề nghị mọi người không chuyển tiền và báo cáo bài nếu thấy.
Với nhóm người quen, nhóm phụ huynh, nhóm dòng họ, nhắn trực tiếp vào nhóm sẽ nhanh hơn. Nhờ những người có uy tín trong nhóm chuyển lời cảnh báo. Nếu bạn biết có người đã chuyển tiền theo tin giả, khuyên họ liên hệ ngân hàng và trình báo công an sớm; quy trình cụ thể khi đã mất tiền có ở các trang chuyên về phòng chống lừa đảo.
Nếu ảnh bị dùng trong tin cảnh báo bịa đặt kiểu "người này bắt cóc trẻ", hãy ưu tiên an toàn: báo công an ngay, báo cho nơi làm việc, hàng xóm biết sự thật, hạn chế đi lại một mình ở nơi đông người trong vài ngày nếu tin đã lan ở khu vực bạn sống. Lời cảnh báo nên do người có uy tín ở địa phương nói giúp, như tổ trưởng khu dân cư hay nhà trường của con.
Quyền pháp lý đối với hình ảnh cá nhân và hình ảnh trẻ em
Theo nguyên tắc của pháp luật dân sự Việt Nam, cá nhân có quyền đối với hình ảnh của mình; việc sử dụng hình ảnh của người khác nhìn chung phải được người đó đồng ý, trừ một số trường hợp luật định. Với trẻ em, việc sử dụng hình ảnh cần sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ, và Luật Trẻ em bảo vệ bí mật đời sống riêng tư của trẻ. Dùng ảnh người khác trong tin sai sự thật, nhất là để kêu gọi tiền, còn có thể liên quan đến các quy định về lừa đảo và đưa thông tin sai sự thật trên mạng.
Từ những nguyên tắc này, người trong ảnh hoặc cha mẹ của trẻ có quyền yêu cầu gỡ bỏ, yêu cầu chấm dứt việc sử dụng, và yêu cầu bồi thường nếu có thiệt hại. Hành vi xâm phạm có thể bị xử phạt hành chính theo nghị định hiện hành, và trường hợp nghiêm trọng có thể bị xử lý hình sự. Số điều luật, mức phạt cụ thể nên tra văn bản gốc còn hiệu lực hoặc hỏi luật sư.
Trong thực tế, phần lớn trường hợp được giải quyết qua báo cáo nền tảng và trình báo khi có dấu hiệu lừa đảo. Ít gia đình cần đi tới khởi kiện. Nhưng biết mình có quyền giúp bạn tự tin hơn khi nhắn đề nghị người đăng gỡ ảnh, hoặc khi giải thích với cán bộ tiếp nhận vì sao vụ việc cần được xem xét.
Gặp tin quyên góp có ảnh người thật: người đọc kiểm thế nào
Phần trên dành cho người có ảnh bị dùng. Nhưng phần lớn chúng ta ở phía bên kia: đọc một tin kêu gọi giúp đỡ có ảnh em bé, ảnh người bệnh, và muốn biết có nên tin, có nên chuyển tiền hay chia sẻ không. Một vài câu hỏi giúp lọc phần lớn tin giả dạng này. Tài khoản nhận tiền có đứng tên chính người bệnh, cha mẹ của trẻ hay một tổ chức có thể kiểm, hay là tên một người lạ không liên quan? Bài có nêu bệnh viện, khoa điều trị, địa phương cụ thể để người khác xác minh không, hay chỉ có những lời gây xúc động?
Tìm kiếm bằng hình ảnh với bức ảnh trong bài thường cho kết quả nhanh: nếu cùng ảnh xuất hiện từ nhiều năm trước, ở nhiều bài với tên khác nhau, gần như chắc chắn là ảnh lấy cắp. Trang đăng bài cũng đáng xem: trang mới lập, đổi tên nhiều lần, đăng liên tục các ca "hiểm nghèo" khác nhau là dấu hiệu đáng ngờ.
Khi nghi ngờ, đừng chuyển tiền và đừng chia sẻ. Nếu muốn giúp người bệnh thật, hãy giúp qua các tổ chức, quỹ có uy tín hoặc qua kênh của bệnh viện, nơi có người chịu trách nhiệm xác minh hoàn cảnh. Nếu phát hiện ảnh bị lấy cắp và biết người trong ảnh, báo cho họ biết là việc có ích nhất bạn làm được.
Giảm nguy cơ ảnh bị lấy làm tin sai lần sau
Không thể bảo đảm ảnh đăng lên mạng không bao giờ bị lấy, nhưng có thể làm cho việc lấy khó hơn và việc phát hiện dễ hơn. Những thói quen dưới đây đặc biệt hữu ích với ảnh của trẻ.
- Đăng ảnh con ở chế độ bạn bè hoặc danh sách người quen thay vì công khai. Rà lại những ảnh công khai cũ, nhất là ảnh con trong bệnh viện.
- Tránh ảnh có thông tin nhận dạng: đồng phục có tên trường, bảng tên, vòng tay bệnh viện có chữ, biển số nhà.
- Cân nhắc trước khi đăng ảnh con ốm, nằm viện lên các nhóm công khai xin động viên. Đây là loại ảnh bị lấy làm tin quyên góp giả nhiều nhất.
- Thỉnh thoảng tìm kiếm bằng hình ảnh với vài ảnh công khai của mình bằng tính năng tìm kiếm hình ảnh có sẵn trên điện thoại, để biết ảnh có xuất hiện ở nơi lạ không.
- Dặn người thân, như ông bà, cô chú, không đăng công khai ảnh của bé khi chưa hỏi cha mẹ.
- Nếu gia đình thật sự cần kêu gọi hỗ trợ, nên thực hiện qua tổ chức, cơ quan có uy tín, để người khác có kênh xác minh và kẻ gian khó mạo danh.
Những thói quen này không nhằm khiến cha mẹ sợ hãi chuyện chia sẻ niềm vui về con, mà để mỗi bức ảnh công khai là một lựa chọn có cân nhắc.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh đăng công khai trên trang cá nhân thì người khác có được dùng lại không?
Đăng công khai không có nghĩa là cho phép người khác dùng ảnh vào mục đích riêng của họ. Theo nguyên tắc của pháp luật dân sự, sử dụng hình ảnh cá nhân nhìn chung cần sự đồng ý của người đó, với trẻ em là của cha mẹ hoặc người giám hộ.
Tin quyên góp giả dùng ảnh con mình đã được nhiều người chuyển tiền thì gia đình có trách nhiệm gì không?
Gia đình là bên bị mạo danh, không phải người nhận tiền. Việc nên làm là cảnh báo công khai sớm, trình báo công an kèm thông tin tài khoản nhận tiền, để cơ quan chức năng xử lý và những người đã chuyển tiền có căn cứ trình báo.
Báo cáo rồi mà bài vẫn chưa bị gỡ thì làm gì?
Kiểm xem bạn đã dùng mục quyền riêng tư, hình ảnh hay chưa; dùng biểu mẫu dành cho người trong ảnh nếu nền tảng có; yêu cầu xem xét lại nếu có tính năng này. Với tin quyên góp giả, trình báo công an và phản ánh tới kênh tiếp nhận tin giả song song.
Có nên nhắn tin cho trang đã đăng ảnh không?
Có thể nhắn một lần, ngắn gọn, nêu ảnh là của bạn hoặc con bạn và đề nghị gỡ. Không cần tranh cãi hay đe doạ. Nếu trang có dấu hiệu lừa đảo, tránh cung cấp thêm thông tin cá nhân và lưu lại tin nhắn trao đổi.
Ảnh của con bị ghép vào tin sai, sau này lớn lên con có bị ảnh hưởng không?
Bản sao ảnh có thể tồn tại lâu trên mạng. Việc báo cáo đầy đủ, đề nghị công cụ tìm kiếm xử lý kết quả nếu có quy trình, và rà lại ảnh công khai của con giúp giảm khả năng ảnh xuất hiện lại. Khi con đủ lớn, có thể giải thích nhẹ nhàng nếu con tự phát hiện.