Ảnh bản đồ bão gây hoang mang thường thuộc một trong ba dạng: bản đồ của một mô hình dự báo đơn lẻ cho mười ngày tới được đăng như dự báo chính thức, bản đồ cũ của một cơn bão năm trước, hoặc ảnh được chỉnh sửa để bão "to hơn, mạnh hơn, đi thẳng vào" một địa phương. Thông tin bão dùng để quyết định hành động ở Việt Nam là bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia và chỉ đạo của cơ quan phòng chống thiên tai các cấp.
Biết đọc một bản đồ dự báo bão cũng giúp bạn bớt sợ những hình dựng. Bản đồ thật luôn có vùng sai số mở rộng dần theo thời gian, có mốc giờ dự báo, có cấp gió theo từng vị trí. Bài này giải thích các dạng ảnh bão hay gây hiểu lầm, cách đọc bản đồ dự báo ở mức người dân cần biết, và cách nói chuyện với người thân khi một "siêu bão" lan trong nhóm gia đình.
Vì sao bản đồ bão là thứ dễ bị dùng sai
Bản đồ bão trông rất "khoa học": đường kẻ màu, ký hiệu tâm bão, mũi tên, màu đỏ tím của vùng gió mạnh. Người xem không có chuyên môn khó phân biệt bản đồ của cơ quan chính thức với bản đồ từ một trang thời tiết nước ngoài, một mô hình thử nghiệm hay một hình tự vẽ. Vẻ ngoài chuyên nghiệp khiến hình được tin ngay.
Dự báo bão vốn có độ bất định. Ở xa vài ngày, các mô hình số trị trên thế giới có thể cho những đường đi rất khác nhau, có đường đi vào miền Trung, có đường quay lên phía bắc, có đường tan ngoài biển. Người chỉ chọn đúng một đường đáng sợ nhất rồi đăng lên kèm chữ "bão sẽ đổ bộ vào…" đã biến một khả năng thành một khẳng định.
Ngoài ra, mỗi mùa mưa bão có rất nhiều cơn bão và áp thấp nhiệt đới. Bản đồ của cơn bão năm trước, đặc biệt những cơn từng gây thiệt hại lớn, được lưu lại và quay vòng. Chỉ cần xoá ngày tháng ở góc là có ngay một "dự báo mới".
Ba dạng ảnh bão hay gây hiểu lầm
Bản đồ của một mô hình đơn lẻ, dự báo quá xa. Một số trang thời tiết cho xem đầu ra của từng mô hình cho tới mười ngày hoặc hơn. Ở khoảng thời gian đó, đường đi bão có thể thay đổi hoàn toàn sau mỗi lần cập nhật. Ảnh chụp một lần chạy mô hình cho thấy bão đi thẳng vào một tỉnh không phải là dự báo chính thức.
Bản đồ hoặc ảnh mây vệ tinh của cơn bão cũ. Ảnh mây vệ tinh của những cơn bão mạnh rất ấn tượng với mắt bão rõ, mây xoáy dày. Chúng thường được đăng lại khi có bão mới. Ảnh mây không có mốc thời gian dễ thấy, nên người xem khó biết đó là cơn bão nào.
Ảnh được chỉnh sửa hoặc tự vẽ. Người đăng phóng to vùng mây, đổi màu cho đỏ tím hơn, vẽ thêm đường đi, hoặc ghi cấp gió cao hơn thực tế, kèm chữ "siêu bão". Dấu hiệu là đường nét không đều, ký hiệu không giống bản tin chính thức, không có vùng sai số, không có mốc giờ.
Cách đọc một bản đồ dự báo bão ở mức người dân cần biết
Bản đồ dự báo của cơ quan khí tượng thường có những thành phần dưới đây. Biết ý nghĩa của từng phần giúp bạn không hoảng trước một đường kẻ, và cũng không chủ quan khi tâm bão "có vẻ" đi xa.
| Thành phần | Ý nghĩa | Hiểu lầm hay gặp |
|---|---|---|
| Vị trí tâm bão theo mốc giờ | Vị trí dự kiến của tâm bão sau một số giờ nhất định | Coi đường nối các điểm là đường đi chắc chắn |
| Vùng dự báo sai số | Vùng mà tâm bão có thể đi qua, mở rộng dần theo thời gian | Nghĩ rằng ngoài vùng này thì không bị ảnh hưởng |
| Cấp gió tại mỗi vị trí | Sức gió mạnh nhất gần tâm bão, kèm gió giật | Tưởng nơi mình ở sẽ chịu đúng cấp gió đó |
| Vùng có khả năng chịu ảnh hưởng | Khu vực có thể có gió mạnh, mưa lớn, sóng cao | Chỉ chú ý tâm bão mà bỏ qua mưa lớn, lũ ở vùng xa tâm |
| Thời điểm phát hành | Lúc bản tin được đưa ra; bản tin được cập nhật định kỳ | Dùng bản tin cũ từ hôm qua để quyết định hôm nay |
Một điểm quan trọng: ảnh hưởng của bão không chỉ ở tâm. Mưa lớn, lũ quét, sạt lở có thể xảy ra ở nơi cách tâm bão rất xa. Vì vậy, kể cả khi một bản đồ dựng bị bác bỏ, bạn vẫn cần theo dõi cảnh báo mưa lũ chính thức cho khu mình.
Kiểm một ảnh bản đồ bão trong nhóm Zalo
Khi một ảnh bản đồ bão kèm lời cảnh báo được gửi vào nhóm, bạn có thể làm theo các bước dưới đây.
- Tìm mốc thời gian trên ảnh. Bản đồ chính thức luôn có thời điểm phát hành. Ảnh không có mốc thời gian, hoặc mốc bị che, là dấu hiệu đầu tiên cần dè chừng.
- Xem nguồn ghi trên ảnh. Ảnh có ghi tên cơ quan phát hành không, có đúng là cơ quan khí tượng của Việt Nam không, hay là một trang nước ngoài, một mô hình, một tài khoản cá nhân.
- So với bản tin mới nhất. Mở bản tin dự báo bão mới nhất của cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia hoặc các báo, đài đưa lại bản tin đó. So đường đi, cấp gió, thời điểm đổ bộ dự kiến.
- Tìm bằng hình ảnh. Với ảnh mây vệ tinh, tìm bằng hình ảnh để xem ảnh đã từng xuất hiện với cơn bão nào.
- Truyền đạt bằng thông tin chính thức. Nếu ảnh sai hoặc chưa rõ, nhắn lại trong nhóm tóm tắt bản tin chính thức và nhắc mọi người theo dõi thông báo của địa phương.
Đừng mất quá nhiều thời gian tranh cãi ảnh đúng hay sai khi bão đang đến gần. Thông tin chính thức và các việc chuẩn bị an toàn quan trọng hơn việc thắng một cuộc tranh luận trong nhóm.
Chữ "siêu bão" và những con số gây sợ
Ở Việt Nam, cách gọi bão theo cấp gió được quy định trong văn bản về dự báo, cảnh báo thiên tai, trong đó "siêu bão" là mức gió rất cao gần tâm. Trên mạng, chữ này thường bị dùng tuỳ tiện cho bất kỳ cơn bão nào để câu chú ý. Khi thấy chữ "siêu bão", hãy kiểm xem bản tin chính thức có dùng đúng chữ đó không.
Các con số như "gió giật cấp 17", "sóng cao mười mét", "mưa một nghìn mi-li-mét" cũng hay bị thổi phồng hoặc lấy từ cơn bão khác. Một con số đúng của cơn bão ngoài khơi xa cũng có thể bị hiểu như con số sẽ xảy ra ở đất liền, trong khi bão thường suy yếu khi vào gần bờ hoặc đi qua đất liền. Con số cần được đọc cùng vị trí và thời điểm của nó.
Ngược lại, cũng có những bài trấn an sai kiểu "bão sẽ tan ngoài biển, không cần lo", dựa vào một mô hình đơn lẻ. Chủ quan cũng nguy hiểm như hoảng loạn. Cách đúng là theo dõi các bản tin cập nhật của cơ quan khí tượng, vì dự báo sẽ chính xác dần khi bão tới gần.
Nói chuyện với người thân khi một "siêu bão" lan trong nhóm
Người lớn tuổi từng trải qua những cơn bão lớn thường lo rất thật khi thấy một bản đồ đáng sợ. Đừng gạt đi bằng câu "tin vớ vẩn". Hãy bắt đầu bằng việc đồng ý rằng cần chuẩn bị: "Mùa này bão thật thì nhà mình cũng nên chuẩn bị sẵn". Sau đó mới nói rằng bản đồ trong nhóm không phải bản tin chính thức và tóm tắt bản tin chính thức đang nói gì.
Có thể cùng người thân bật bản tin thời tiết trên truyền hình, nghe loa truyền thanh của phường, xã, hoặc mở trang chính thức trên điện thoại. Khi người thân quen với một nguồn đáng tin, họ sẽ tự đối chiếu những hình lan trong nhóm. Thói quen này có giá trị lâu dài hơn mọi lần đính chính.
Dù ảnh có sai, đó vẫn là dịp tốt để kiểm tra đồ dự phòng trong nhà: đèn pin, sạc dự phòng, nước uống, thuốc thường dùng, giấy tờ quan trọng để chỗ khô. Hướng dẫn chuẩn bị chi tiết thuộc về các cơ quan phòng chống thiên tai và các trang chuyên về cứu hộ; ở đây chỉ nhắc rằng bác bỏ một tin giả không có nghĩa là bỏ qua việc chuẩn bị.
Lời văn đi kèm ảnh bão cũng tố cáo tin giả
Giục chuyển tiếp. Những câu như "chuyển ngay cho người thân", "gửi cho mười nhóm" là dấu hiệu của tin nhắn dây chuyền. Bản tin thật của cơ quan chức năng không cần người dân chuyển tiếp theo kiểu đó để có hiệu lực.
Nguồn mơ hồ. "Một người quen làm ở đài khí tượng cho biết", "nguồn tin nội bộ", "chuyên gia nước ngoài cảnh báo" là cách nói không thể kiểm. Thông tin bão chính thức luôn được công bố công khai, không cần qua "người quen".
Lời lẽ quá khích. Nhiều dấu chấm than, chữ viết hoa toàn bộ, những từ như "kinh hoàng", "chưa từng có", "tận thế" thường xuất hiện ở tin dựng. Bản tin khí tượng dùng ngôn ngữ kỹ thuật, khô và cụ thể.
Lời khuyên lạ. Tin kèm lời khuyên kiểu "tối nay đừng ra đường từ mười giờ", "phải mua tích trữ ngay hôm nay" mà không có chỉ đạo chính thức nào tương ứng là dấu hiệu cần kiểm. Hướng dẫn ứng phó thật đến từ chính quyền địa phương và cơ quan phòng chống thiên tai.
Ảnh bầu trời "lạ" trước bão và ảnh bão do AI vẽ
Mỗi khi bão sắp vào, mạng xã hội lại có những bức ảnh bầu trời đỏ rực, mây cuộn hình phễu, mây dày như bức tường kèm lời bình "điềm báo bão cực mạnh". Nhiều ảnh trong số đó là thật nhưng chụp ở nơi khác, năm khác. Một số hiện tượng như ráng chiều đỏ, mây tích dông cao, mây hình cuộn có thể xuất hiện trước bão nhưng cũng xuất hiện vào nhiều ngày bình thường. Chúng không cho biết bão sẽ mạnh hay yếu, vào đâu hay không vào.
Gần đây còn xuất hiện ảnh bão, ảnh mắt bão, ảnh sóng lớn tràn vào thành phố được tạo bằng trí tuệ nhân tạo, trông rất điện ảnh. Dấu hiệu gợi ý là cảnh quá hoàn hảo, ánh sáng như phim, chi tiết nhà cửa, xe cộ bị biến dạng khi phóng to. Cách nhận diện chi tiết hơn có ở danh mục deepfake và nội dung AI trên trang.
Dù là ảnh thật chụp nơi khác hay ảnh do AI vẽ, cách xử lý giống nhau: không dùng chúng để đoán sức mạnh của cơn bão, và quay về bản tin chính thức. Bầu trời chỉ cho biết thời tiết ở đúng nơi và đúng lúc chụp.
Câu hỏi thường gặp
Trang thời tiết nước ngoài dự báo khác cơ quan Việt Nam thì nên tin bên nào?
Các trung tâm dự báo khác nhau có thể dùng mô hình và phương pháp khác nhau, nên khác biệt là bình thường. Quyết định hành động ở Việt Nam dựa vào bản tin của cơ quan khí tượng thuỷ văn quốc gia và chỉ đạo của chính quyền địa phương, vì đó là căn cứ để tổ chức sơ tán, cấm biển và ứng phó.
Vì sao dự báo bão vài ngày trước hay thay đổi?
Bão chịu tác động của nhiều hệ thống thời tiết xung quanh, và những sai lệch nhỏ trong dữ liệu ban đầu lớn dần theo thời gian dự báo. Vì vậy vùng sai số mở rộng dần và bản tin được cập nhật định kỳ. Dự báo thường chính xác hơn khi bão tới gần.
Ảnh mây vệ tinh có thể bị làm giả không?
Có. Ảnh mây có thể là của cơn bão cũ, bị cắt khung, đổi màu hoặc ghép thêm. Ảnh mây thật được các cơ quan khí tượng và tổ chức quốc tế công bố kèm thời điểm chụp. Ảnh không có thời điểm, không có nguồn thì không nên dùng để đánh giá tình hình.
Tâm bão không đi qua chỗ mình thì có cần lo không?
Vẫn cần theo dõi. Mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất, gió mạnh có thể xảy ra ở nơi cách tâm bão hàng trăm ki-lô-mét. Hãy theo dõi cả cảnh báo mưa lũ, sạt lở cho khu mình, không chỉ nhìn đường đi của tâm bão.
Chia sẻ bản đồ dự báo của mô hình nước ngoài có sai không?
Không sai nếu bạn ghi rõ đó là đầu ra của một mô hình, ở thời điểm nào, và không phải dự báo chính thức của Việt Nam. Vấn đề nằm ở việc đăng như một khẳng định chắc chắn, gây hoang mang. Với người không chuyên, chia sẻ bản tin chính thức là lựa chọn an toàn nhất.
Làm sao biết một bản tin bão là mới nhất?
Xem thời điểm phát hành ghi trên bản tin và so với giờ hiện tại. Các bản tin bão được phát định kỳ, dày hơn khi bão tới gần. Nếu bản tin bạn đang xem đã cách nhiều giờ, hãy tìm bản mới hơn trước khi quyết định điều gì.